Governu lansa sistema foun atu monitoriza asaun sira hodi kombate malnutrisaun no stunting
Iha loron 28 fulan-agostu tinan 2026, iha Dili, Governu Timor-Leste, liuhosi Unidade Misaun ba Kombate Stunting (UNMICS, akrónimu iha lian portugés), iha kolaborasaun ho UNICEF, lansa Painél Nutrisaun Multisetoriál no Repozitóriu Jestaun Koñesimentu husi Planu Asaun Nasionál Multisetoriál ba Kombate Stunting (Kreximentu Atrazu) 2024-2030 (PANKOS, akrónimu iha tétum), ne’ebé ho objetivu atu apoia monitorizasaun, planeamentu, orsamentasaun no foti desizaun iha área nutrisaun nian.

Serimónia lansamentu ne’e hetan partisipasaun husi Vise-Ministru ba Operasionalizasaun Ospitais, Flávio Brandão, ne’ebé reprezenta Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór Asuntus Sosiais no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitária, Mariano Assanami Sabino.
Painél PANKOS dezenvolve nu’udar instrumentu nasionál ida atu monitoriza beibeik indikadór intervensaun nian hosi setór oioin ho responsabilidade iha área nutrisaun nian. Plataforma ne’e sei permite atu akompaña meta sira ne'ebé estabelese ona, progresu iha implementasaun medidas, alokasaun no ezekusaun orsamentál, lakuna sira ne'ebé eziste iha dadus no asaun sira akompañamentu nian.
Sistema ne'e halo parte iha implementasaun Planu Asaun Nasionál Multisetoriál ba Kombate Stunting 2024-2030, ne'ebé aprova hosi Konsellu Ministrus iha fulan-novembru tinan 2025, no objetivu atu reforsa utilizasaun dadus nian iha planeamentu, akompañamentu no avaliasaun ba intervensaun sira ne'ebé ho intensaun atu hamenus kreximentu atrazu no forma sira seluk hosi malnutrisaun.
Durante lansamentu ne’e, Diretór Ezekutivu UNMICS, Joel Maria Pereira, destaka nesesidade ba resposta ida ne'ebé artikulada entre setór oioin sira.
“Ohin loron, tendénsia globál hatudu katak esforsu atu hamenus malnutrisaun sai efikás liu bainhira implementa liuhosi mekanizmu intervensaun ne’ebé integradu no multisetoriál, duké ho abordajen sira ne’ebé keta-ketak. Setór ida-idak tenke define ho klaru sira-nia prioridades, aloka investimentu orsamentál sira ne’ebé adekuadu, no monitoriza progresu iha implementasaun investimentu prioritáriu sira ne’ebé relasiona ho hamenus malnutrisaun”, nia hateten.
UNMICS hakarak mós atu estabelese neineik sistema Painél Nutrisaun Multisetoriál PANKOS iha munisípiu sira, hanesan parte ida husi prosesu desentralizasaun, atu apoia autoridade munisípiu sira iha definisaun prioridades, planeamentu, alokasaun rekursus, no akompañamentu intervensaun sira hodi kombate malnutrisaun.
Vise-Ministru Saúde ba Operasionalizasaun Ospitais hateten katak Painél ne’e nu’udar instrumentu ida atu apoia koordenasaun no akompañamentu ba asaun sira ne’ebé hala’o husi ministérius, instituisoins, organizasoins, no setór privadu.
“Lansamentu Painél PANKOS ne’e reafirma kompromisu entre Governu, UNICEF no parseiru sira atu hametin sistema monitorizasaun no responsabilizasaun, ho objetivu atu asegura intervensaun nutrisionál sira ne’ebé efikás no bazeia ba dadus, hodi kontribui ba futuru ida iha ne’ebé labarik hotu-hotu bele iha kreximentu, dezenvolve an no alkansa tomak sira-nia potensiál, livre husi stunting no malnutrisaun”, dehan Flávio Brandão Mendes de Araújo
Reprezentante UNICEF iha Timor-Leste, Patrizia DiGiovanni, destaka mós kontribuisaun Painél ba koordenasaun multisetoriál, monitorizasaun no avaliasaun ba rezultadu husi polítika nutrisaun nian. UNICEF apoia dezenvolvimentu plataforma ne’e, iha koordenasaun ho UNMICS, CONSSAN-TL, no mós ministériu no instituisaun sira ne’ebé envolve, liuhosi asisténsia téknika, armonizasaun indikadór sira, organizasaun dadus, no reforsu kapasidades.
Lansamentu ne’e hetan partisipasaun husi reprezentantes husi ministériu oioin no instituisaun públika sira, ajénsias Nasoins Unidas nian, parseiru dezenvolvimentu sira, organizasaun sosiedade sivíl sira no setór privadu.
Utilizasaun no atualizasaun regulár ba Painél PANKOS sei permite monitorizasaun ba implementasaun Planu Asaun Nasionál Multisetoriál 2024–2030 no mós identifika progresu no lakuna sira iha intervensoins atu kombate kreximentu atrazu no forma sira seluk malnutrisaun nian iha Timor-Leste.






































