Primeiru-Ministru hala’o vizita traballu ba Indonézia ba ronda negosiasaun dahaat kona-ba fronteiras marítimas
Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, iha loron 29 fulan-agostu tinan 2026, hahú hala’o vizita traballu ida ba Indonézia, ne’ebé sei inklui ronda negosiasoins formais dahaat kona-ba delimitasaun fronteiras marítimas entre Timor-Leste no Indonézia, ne’ebé sei hala’o iha loron 1 fulan-setembru, iha Jakarta.

Negosiasaun entre país rua ne’e hahú ona iha fulan-agostu tinan 2025, iha Dili, ho definisaun hosi prinsípiu orientadór prosesu nian. Ronda daruak hala’o iha fulan-dezembru tinan 2025, iha Jogjakarta, Indonézia, no datoluk maka hala’o iha fulan-abril tinan ida-ne’e, iha Singapura.
Delimitasaun fronteira marítima ho Indonézia halo parte iha prosesu definisaun permanente ba fronteiras Timor-Leste, hafoin konkluzaun, iha tinan 2018, Tratadu entre Timor-Leste no Austrália ne’ebé estabelese ida-idak nia fronteiras marítimas iha Tasi Timor.
Ronda negosiasoins dahaat sei hala’o iha loron 1 fulan-setembru, iha Jakarta, ho partisipasaun hosi delegasaun sira hosi Timor-Leste no Indonézia. Primeiru-Ministru sei akompaña hosi Xefe Gabinete Primeiru-Ministru no Diretora Ezekutiva Gabinete Fronteiras Terrestres e Marítimas nian, Elizabeth Exposto.
Molok atu bá Jakarta, Primeiru-Ministru hala’o vizita ba Coral Trigle Centre (CTC), iha Sanur, Bali, iha loron 29 fulan-agostu, iha ne’ebé nia observa programa sira ne’ebé dezenvolve hela iha área konservasaun tasi, protesaun biodiversidade no jestaun sustentavel ba rekursus tasi nian.
Durante vizita ne’e, Kay Rala Xanana Gusmão destaka responsabilidade hamutuk husi país sira iha rejiaun ne’e kona-ba protesaun ekosistema tasi. “Tasi laiha fronteiras. Ahu-ruin ne’ebé moris iha tasi Timor-Leste iha ligasaun ho ekosistema tasi iha rejiaun tomak. Tanba ne’e, ita nia responsabilidade mós hamutuk”, afirma Primeiru-Ministru.
Xefe Governu defende mós artikulasaun entre konservasaun tasi, dezenvolvimentu hosi komunidade sira ne’ebé hela iha tasi-ibun no ekonomia azúl, liuhusi kooperasaun iha área siénsia, peskiza, formasaun, jestaun ba área tasi protejida, no mós partisipasaun husi komunidade sira.
Nafatin iha loron 29 fulan-agostu, Primeiru-Ministru, iha Aeroportu Internasionál Ngurah Rai, Bali, simu restus mortais husi D. Jaime Garcia Goulart, D. José Joaquim Ribeiro e Monseñór Martinho da Costa Lopes, iha ámbitu prosesu transladasaun husi Portugal mai Timor-Leste, ne’ebé organiza hosi Governu, serbisu hamutuk ho Igreja Katólika.
Iha okaziaun ne’e, Kay Rala Xanana Gusmão agradese ba autoridade aduaneira indonézia sira, liuliu ba ekipa iha Bali, ba kolaborasaun ne’ebé presta iha prosesu transladasun ne’e.
Iha loron 30 fulan-agostu tuirmai, Primeiru-Ministru partisipa iha misa omenajen ba preladu na’in-tolu, ne’ebé realiza iha Rumah Duka Mumbul, iha Denpasar, no prezide hosi Bispu Denpasar nian, D. Silvester Tung Kiem San, ho partisipasaun hosi komunidade timoroan sira ne’ebé hela iha Bali.
Ajenda ba vizita traballu ne’e kontinua iha Jakarta, iha ne’ebé delegasaun sira hosi Timor-Leste no Indonézia tenke hala’o iha loron 1 fulan-setembru, ronda negosiasaun formal dahaat kona-ba fronteira marítima. Primeiru-Ministru mós sei partisipa iha almosu ida ne’ebé organiza hosi Vise-Ministru Negósius Estranjeirus Indonézia nian, Arif Havas Oegroseno, no mós konferénsia ida ne’ebé organiza husi Universidade Hasanuddin.
Primeiru-Ministru no delegasaun nasionál prevee sei fila mai Timor-Leste iha loron 7 fulan-setembru tinan 2026.






































