Primeiru-Ministru partisipa iha Simeira ASEAN ba dala 49 iha Manila no mós enkontru ho reprezentantes parlamentares, juventude no setór emprezariál
Iha loron 15 fulan-novembru tinan 2026, Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, partisipa iha Simeira Asosiasaun Nasoins Sudeste Aziátiku (ASEAN), ne’ebé hala’o iha Sentru Konvensaun Internasionál Filipinas, iha Pasay, Manila. Simeira ne’ebé hala’o husi loron 15 to’o 17 fulan-novembru, ho lema “Navigating Our Future, Together” (“La’o Hamutuk ba Ita-nia Futuru”), halibur lider hosi Estadus-Membrus no parseiru esternu sira organizasaun ne’e nian hodi analiza dezafiu prinsipál sira iha área polítika, ekonómika no seguransa iha rejiaun ne’e no mós define prioridade sira ba kooperasaun rejionál.

Serimónia abertura ne’e prezide husi Prezidente Repúblika Filipinas no Prezidente ASEAN 2026 nian, Ferdinand R. Marcos Jr., ne’ebé apela ba reforsu kooperasaun rejionál hodi hatán ba dezafius jeopolítikus, ekonómikus no seguransa, inklui krime transnasionál, tráfiku umanu, kriminalidade informátika no fraude online.
Durante sesaun plenária, lider sira analiza progresu iha konstrusaun Komunidade ASEAN, implementasaun ba Vizaun Komunidade ASEAN 2045, no mós prioridades organizasaun nian ba tinan sira tuir mai. Diskusaun sira ne’e abranje mós evolusaun ba situasaun jeopolítika internasionál, reziliénsia ekonómika, seguransa rejionál, no mós dezafiu globál ne’ebé afeta Estadus-Membrus.
Simeira ne’e inklui mós sesaun ida ba lider sira de’it, ne’ebé dedika ba interkámbiu pozisaun kona-ba kestaun estratéjika sira ne’ebé sai interese komún no mós kona-ba futuru kooperasaun rejionál nian.
Entre asuntu sira ne’ebé ko’alia maka situasaun iha Myanmar no implementasaun Konsensu Pontu Lima ASEAN nian. Lider sira hato’o preokupasaun ho kontinuasaun konflitu no situasaun umanitária iha país ne’ebá, husu atu hakotu violénsia kontra ema sivíl sira no reafirma nesesidade hodi promove diálogu polítiku ne’ebé inkluzivu no asesu ba asisténsia umanitária.
Rezultadu prinsipál ida husi Simeira ba Timor-Leste maka konfirmasaun formál katak país ne’e sei asume Prezidénsia ASEAN iha 2029, hafoin Singapura iha 2027 no Tailándia iha 2028. Desizaun ne’e hetan konfirmasaun husi lider sira durante sesaun plenária iha loron 15 fulan-novembru, hetan aprovasaun husi Konsellu Koordenasaun ASEAN, ne’ebé hala’o reuniaun iha loron liubá, no bazeia ba artigu 31.º hosi Karta ASEAN, ne’ebé estabelese rotasaun anuál Prezidénsia nian tuir orden alfabétika husi naran Estadus-Membrus iha lian Inglés.
Iha nia intervensaun, Primeiru-Ministru agradese ba Estadus-Membrus ba konfiansa ne’ebé depozita ba Timor-Leste no afirma katak “Ami konsidera katak ida-ne’e responsabilidade importante no oportunidade ida atu serbí ASEAN no kontribui ba futuru ita-nia rejiaun nian”.
Kay Rala Xanana Gusmão rekorda mós perkursu integrasaun Timor-Leste nian iha organizasaun ne’e no salienta katak “Tinan ida liubá, Timor-Leste adere ba ASEAN ho esperansa no espetativa boot. Ohin, ami-nia adezaun hametin ona ami-nia konfiansa ba futuru no fó mai ami objetivu foun ida”.
Xefe Governu reafirma mós kompromisu Timor-Leste nian ba preparasaun Prezidénsia iha 2029, liuhusi reforsu instituisoins nasionais no dezenvolvimentu kapasidade sira ne’ebé presiza hodi hala’o responsabilidade ida-ne’e.
Governu hahú ona prosesu ne’e liuhusi Konsellu Nasionál Organizasaun Prezidénsia ASEAN (ASEAN Chairship National Organizing Council – ACNOC) nian, ne’ebé prezide husi Primeiru-Ministru, atu asegura koordenasaun interministeriál ba preparativus, inklui planeamentu atividades, formasaun rekursus umanus, infraestrturas, lojístika, seguransa, no mós aspetu organizativu sira seluk.
Hanesan parte ida husi Simeira ne’e, iha loron 15 fulan-outubru, Primeiru-Ministru partisipa mós iha sorumutu lider sira ASEAN nian ho reprezentantes hosi Asembleia Interparlamentár ASEAN (ASEAN Inter-Parliamentary Assembly – AIPA), juventude no Konsellu Konsultivu Emprezariál ASEAN (ASEAN Business Advisory Council – ASEAN-BAC).
Iha sorumutu ho reprezentantes AIPA, ko’alia kona-ba papél parlamentu nian iha implementasaun kompromisu rejionál, kooperasaun lejizlativa no mós partisipasaun feto no joven sira nian iha prosesu foti desizaun. Diskusaun ne’e foka mós ba resposta konjunta kona-ba dezafiu sira hanesan krime transnasionál, seguransa ai-han no enerjétika, alterasaun klimátika, no mós transformasaun dijitál.
Iha reuniaun ho reprezentante foin-sa’e sira, diskute kona-ba aspirasaun no proposta joven sira nian hosi rejiaun ne’e, liuliu área edukasaun, empregu, partisipasaun sívika, inovasaun teknolójika no dezenvolvimentu sustentavel. Prezidente Filipinas destaka nesesidade atu asegura katak preokupasaun jerasaun foun sira nian hetan konsiderasaun bainhira define polítika no prioridade sira ASEAN nian.
Sorumutu ho ASEAN-BAC foka ba hametin kooperasaun entre governu no setór privadu, ko’alia-liu kona-ba fasilitasaun komérsiu, asesu ba merkadu, transformasaun dijitál, no mós kriasaun kondisaun sira ne’ebé di’ak-liu ba dezenvolvimentu empreza mikro, ki’ik no média sira.
Timor-Leste reprezenta mós iha sesaun ida-ne’e husi Jorge Manuel de Araújo Serrano, hosi Kámara Komérsiu no Indústria Timor-Leste (CCI-TL), ne’ebé partisipa iha diskusaun kona-ba oportunidade no dezafiu sira iha integrasaun ekonómika rejionál ba komunidade emprezariál.
Serimónia abertura Simeira ba da-49 marka mós ho aprezentasaun ofisiál emblema no bandeira atualizadu ASEAN nian ne’ebé daudaun ne’e inklui hare-kain sanulu-resin-ida, ne’ebé reprezenta Estadus-Membrus sanulu-resin-ida, hafoin adezaun Timor-Leste nian.
Atualizasaun ba símbolu organizasaun ne’e hahú tama iha vigór Protokolu Cebu, ne’ebé adota iha fulan-maiu tinan 2026, ne’ebé introdús mudansa iha Karta ASEAN no ninia aneksu sira hodi reflete integrasaun plena Timor-Leste nian.
Serimónia ne’e inklui hasa’e simbóliku bandeira atualizada no mós entrega bandeira no ninia sertifikadu husi Prezidente Ferdinand R. Marcos Jr. ba Sekretáriu-Jerál ASEAN, Kao Kim Hourn.
Durante serimónia abertura, entrega mós Prémiu ASEAN 2026 ba Hla Hla Aung, husi Myanmar, ba ninia kontribuisaun iha área peskiza, preparasaun no jestaun dezastre.
Durante Simeira ne’e, Primeiru-Ministru hasoru-malu ho Prezidente Repúblika Federativa Brazil, Luiz Inácio Lula da Silva, iha ámbitu sira rua nia partisipasaun iha sorumutu sira iha Manila. Enkontru ne’e fó oportunidade ida ba kontaktu entre lider husi país rua ne’ebé mantein relasoins kooperasaun bilaterais no nu’udar membru Komunidade País Lian Portugeza (CPLP, sigla iha lian portugés) nian.
Programa Primeiru-Ministru nian inklui mós resesaun ofisiál ba Xefe Estadu no Xefe Governu sira, sesaun foto hamutuk hosi lider sira ASEAN nian, no mós momentu protokolár sira seluk husi Simeira ne’e.
Kay Rala Xanana Gusmão to’o iha Manila, iha loron 14 fulan-novembru, akompaña husi delegasaun Timor-Leste, ne’ebé simu iha Aeroportu Internasionál Ninoy Aquino husi reprezentantes autoridades filipinas nian ho onra militár.
Ajenda Simeira ASEAN ba da-49 no Simeiras Relasionadus kontinua iha loron 16 no 17 fulan-novembru, ho sorumutu entre Estadus-Membrus no parseiru diálogu sira organizasaun nian, liuliu Xina, Repúblika Koreia, Austrália, Japaun no Índia, nune’e mós sorumutu ho Nasoins Unidas no iha ámbitu husi Simeira ASEAN Plus Three, Komunidade Aziátika Emisaun Zero no Simeira Ázia Orientál.
Sorumutu sira ne’e sei remata iha loron 17 fulan-novembru, ho serimónia enserramentu no entrega fali Prezidénsia ASEAN nian hosi Filipinas ba Singapura, ne’ebé sei asume responsabilidade ida-ne’e iha tinan 2027.






































