Timor-Leste partisipa iha enkontru ministeriál no preparatóriu ba Simeira ASEAN ba dala 49

Seg. 16 novembru 2026, 14:15h
912269236_1010982542043188_6576902371661015468_n

Ministru Negósius Estranjeirus no Kooperasaun, Bendito dos Santos Freitas, no Vise-Ministra ba Asuntus ASEAN, Milena Rangel, partisipa iha sorumutu ministeriál no preparatóriu sira ne’ebé hala’o iha Manila, Filipinas, iha ámbitu husi Simeira Asosiasaun Nasoins Sudeste Aziátiku (ASEAN) nian  ba dala 49 no sorumutu sira ne’ebé iha relasaun, iha loron 14 to’o loron 17 fulan-novembru tinan 2026. Sorumutu  sira ne’e halibur reprezentante sira husi Estadu-Membru 11 no parseiru diálogu sira organizasaun nian  atu avalia progresu integrasaun rejionál, hametin kooperasaun, no mós analiza dezafiu prinsipál sira iha área polítika, ekonómika no seguransa. 906973618_2093557661365351_6497819580128471166_n 906370395_2334161734008399_4662291807986082212_n 905938156_1010982322043210_3110091721270352715_n 903838876_1183833990830801_1960292229381974593_n 905794620_1010857212055721_2630315699765855470_n 907168431_1010857495389026_3875618919110888410_n 907238538_1010857528722356_8803148727909352383_n 912036271_1010982348709874_6240193128260053769_n

Iha loron 13 fulan-novembru, Vise-Ministra Milena Rangel, nu’udar reprezentante Timor-Leste nian ba Reuniaun Altus Funsionárius ASEAN (ASEAN Senior Officials’ Meeting – SOM) nian, partisipa iha sorumutu preparatóriu ne’ebé antes sorumutu  ministeriál sira no Simeira. Sorumutu ne’e fó dalan atu analiza preparasaun sira no mós koordena prioridades no pontu prinsipál sira iha ajenda atu submete ba apresiasaun husi lider sira ASEAN nian.

Altus funsionárius analiza kestaun  sira ne’ebé relasiona ho implementasaun Vizaun Komunidade ASEAN 2045 nian, integrasaun Timor-Leste iha organizasaun ne’e, Tratadu Amizade no Kooperasaun iha Sudeste Aziátiku, situasaun iha Myanmar, Zona Livre Arma Nukleár husi Sudeste Aziátiku, no mós relasoins esternas ASEAN nian. Iha mós ezaminasaun ba dokumentu sira ne'ebé  prevee ba  adosaun durante Simeira ba dala 49 .

Iha loron 14 fulan-novembru, Ministru Bendito Freitas reprezenta Timor-Leste iha Sorumutu Ministrus Negósius Estranjeirus ASEAN nian, ne’ebé prezide husi Sekretária Negósius Estranjeirus Filipinas, Maria Theresa Lazaro. Sorumutu ne’e foka liu ba progresu konstrusaun Komunidade ASEAN, relasoins esternas organizasaun ne’e nian, dezafiu rejionál no internasionál sira,  no mós preparasaun ba sorumutu  lider sira nian.

Iha ninia diskursu, Ministru reafirma kompromisu Timor-Leste nian ba unidade, sentralidade no integrasaun rejionál ASEAN nian, nune’e mós atu kumpre responsabilidade sira ne’ebé mai husi adezaun nu’udar Estadu-Membru ba dala 11. Nia agradese ba Filipinas tanba kaer Prezidénsia organizasaun nian iha tinan 2026 no espresa determinasaun Governu nian atu kontribui ativamente ba konkretizasaun  prioridade komún sira,  liuhusi  reforsu kapasidade institusionál sira no mós kooperasaun ho Estadu-Membru sira seluk no Sekretariadu ASEAN nian.

 “Kredibilidade no efikásia ASEAN nian,  ikus mai sei avalia la’ós de’it husi kompromisu sira ne’ebé ita halo, maibé mós husi ita-nia kapasidade koletiva atu transforma kompromisu hirak-ne’e sai rezultadu konkretu ba ita-nia povu sira”, dehan Bendito Freitas.

Iha área relaoins esternas nian, Ministru defende parseria sira ne’ebé orienta ba rezultadu konkretu, liuliu iha área komérsiu no investimentu, diversifikasaun ekonómika, infraestrutura, konektividade dijitál, seguransa ai-han no enerjétika, reziliénsia klimátika, no mós dezenvolvimentu kapitál umanu. Nia mós espresa disponibilidade Timor-Leste nian atu asume responsabilidade koordenasaun ba relasaun diálogu entre ASEAN no Nova Zelándia iha futuru.

Kona-ba situasaun iha Myanmar, Bendito Freitas afirma fila-fali Timor-Leste nia apoiu ba Konsensu Pontu Lima ASEAN nian no desizaun sira tuirmai ne’ebé lider sira organizasaun ne’e nian foti, hodi defende kontinuidade diálogu, envolvimentu konstrutivu, no asisténsia umanitária, ho objetivu atu hetan progresu konkretu ba solusaun pasifika ida ne'ebé lidera hosi Myanmar rasik.

Entre rezultadu sira hosi sorumutu ministeriál nian ne’e, destakadu liu mak aprovasaun hosi Nota Konsetuál no Termus Referénsia ba kriasaun Sentru Marítimu ASEAN nian, ne’ebé nia sede sei iha Filipinas no ho objetivu atu hametin kooperasaun no koordenasaun rejionál kona-ba asuntu marítimu.

Ministru sira aseita mós, hanesan testu ne'ebé konkorda ona entre Estadu-Membru sira ASEAN nian, projetu hosi Protokolu Dahaat ne'ebé altera Tratadu Amizade no Kooperasaun iha Sudeste Aziátiku, hodi konsidera adezaun Timor-Leste nian ba organizasaun ne’e. Dokumentu ne’e sei submete tuirmai ba apresiasaun hosi parte kontratante sira seluk ne’ebé la’ós membru ASEAN nian. Hafoin ne’e, ko’alia mós kona-ba dezafiu transfronteirisu, liuliu poluisaun atmosférika ne’ebé kauza hosi suar, no mós hametin kooperasaun iha ámbitu direitu internasionál públiku.

Ajenda ministeriál ba loron 14 fulan-novembru inklui mós Sorumutu Konsellu Komunidade Polítiku no Seguransa ASEAN (ASEAN Political-Security Community Council –APSC) nian ba dala 32, ne’ebé foka liu ba avaliasaun progresu iha kooperasaun polítika no seguransa no mós implementasaun ninia Planu Estratéjiku iha ámbitu Vizaun Komunidade ASEAN 2045 nian. Sorumutu ne’e fó mós oportunidade atu analiza rezultadus ne’ebé alkansa ona hosi organizmu setoriál sira ho inisiativa sira ne’ebé ho objetivu atu hametin pás, estabilidade no seguransa rejionál.

Hala’o mós Sorumutu Konsellu Koordenasaun ASEAN (ASEAN Coordinating Council – ACC) nian ba dala 39, iha ne’ebé ezamina dezenvolvimentu institusionál prinsipál sira organizasaun ne’e nian no mós preparasaun ikus sira ba Simeira da-49 nian.

Durante sorumutu ministeriál, hala'o serimónia adezaun hosi Xipre, Eslovákia, no Eslovénia ba Tratadu Amizade no Kooperasaun iha Sudeste Aziátiku, ne’ebé nu’udar instrumentu fundamentál relasoins ASEAN nian ho nia parseiru esternu sira, bazeia ba prinsípiu respeitu ba malu, la interferénsia, rezolusaun diferendus ho forma pasifika, no kooperasaun entre Estadu sira.

Programa ne’e inklui mós inisiativa sira ne’ebé relasiona ho Akordu-Kuadru ASEAN kona-ba Ekonomia Dijitál (ASEAN Digital Economy Framework Agreement – DEFA), ne’ebé ho objetivu atu promove integrasaun ekonómika dijitál no fasilita kooperasaun entre Estadu-Membru sira iha área ida-ne’e.

Iha loron 15 fulan-novembru, abertura ofisiál ba Simeira ASEAN nian ba dala 49, ne’ebé prezide hosi Prezidente Filipinas, Ferdinand R. Marcos Jr., marka ho aprezentasaun emblema no bandeira organizasaun nian ne’ebé atualizadu, hafoin tama iha vigór Protokolu Cebu nian, ne’ebé altera Karta ASEAN no reflete integrasaun Timor-Leste nian nudár Estadu-Membru ba da-11.

Timor-Leste hetan reprezentasaun iha sorumutu lider sira nian hosi Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, ne'ebé partisipa iha sesaun sira hosi Simeira ba dala 49 no mós iha sorumutu  ho parseiru diálogu sira organizasaun nian. Iha ámbitu Simeira ne’e, konfirma ona mós Timor-Leste nia Prezidénsia ba ASEAN iha tinan 2029.

   Ba leten