Governu aprezenta proposta OJE 2027 ba Parlamentu Nasionál ho prioridade ba diversifikasaun ekonómika, investimentu produtivu no sustentabilidade finanseira

IX Governu Konstitusionál, liuhosi Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, akompaña hosi membrus Ezekutivu, iha segunda-feira, 9 fulan-novembru tinan 2026, iha Parlamentu Nasionál, iha Dili, aprezenta Proposta Lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) nian ba tinan 2027, ho montante globál konsolidadu  dolar amerikanu millaun 2.569.  Aprezentasaun ne’e marka inísiu ba debate parlamentár iha jeneralidade, ne’ebé la’o to’o loron 11 fulan-novembru, no durante ne’e sei diskute prioridade prinsipál no mós opsaun orsamentál sira Governu nian ba tinan oin.  Governu aprezenta proposta OJE 2027 ba Parlamentu Nasionál ho prioridade ba diversifikasaun ekonómika, investimentu produtivu no sustentabilidade finanseira  Governu aprezenta proposta OJE 2027 ba Parlamentu Nasionál ho prioridade ba diversifikasaun ekonómika, investimentu produtivu no sustentabilidade finanseira  Governu aprezenta proposta OJE 2027 ba Parlamentu Nasionál ho prioridade ba diversifikasaun ekonómika, investimentu produtivu no sustentabilidade finanseira

Ho lema “Atu reforsa Reziliénsia liuhusi  Transformasaun: Diversifika Ekonomia ba Futuru Sustentável”, proposta OJE ba tinan 2027 ho objetivu atu konsolida ekonomia nasionál, hadi’a prestasaun servisus públikus, kria oportunidade empregu no hamenus dependénsia ba reseita petróleu, tuir Programa Governu Konstitusionál IX no Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu 2011–2030 nian.

Iha aprezentasaun ba membrus Parlamentu Nasionál, Primeiru-Ministru afirma katak “Liuhusi proposta orsamentu ida-ne’e, ami hakarak konsolida ita-nia ekonomia, reforsa prestasaun servisus píublikus no haluan oportunidades progresu ho bein-estar ba família timoroan sira iha Timor-Leste laran tomak”. Nia subliña mós katak misaun governu nian “mak atu jere, ho rigor, rekursus finanseiros Estadu nian – rekursus substansiais, maibé limitadus – ho forma sustentável, transparente no responsável, hodi prepara país la’ós de’it ba tinan 2027, maibé ba dezafius husi tinan sira tuirmai, iha mundu ida ne’ebé insertu no ezijente liután”.

Xefe Governu rekoñese rezultadu ne’ebé alkansa ona iha dezenvolvimentu infraestrutura no servisu públiku sira, maibé nia mós alerta kona-ba pobreza no dezigualdade sira ne’ebé nafatin iha, liuliu iha komunidade rurál sira. Nia rekorda katak “ekonomia naun petrolífera krexe 4,3% iha 2025” no katak proporsaun hosi populasaun ne’ebé iha limiar pobreza okos tuun hosi 48,4% iha tinan 2014 sai 37% iha tinan 2024, tuir levantamentu foin lalais ne’e kona-ba padraun moris nian.

Maski ho evolusaun  ida-ne’e, nia konsidera katak presiza resposta sira ne’ebé efetivu liu atu hatán ba difikuldades ne’ebé família sira hasoru, hodi afirma katak “Governu halo nafatin esforsu atu kombate dezigualdade. Maibé esforsu ne’e, de’it, la konsola ema ne’ebé terus. Presiza halo barak tan no di’ak liu. Orsamentu Jeral Estadu ba 2027 mak expresaun husi kompromisu ne’e”.

Proposta orsamentu ne’e  prevee dotasaun  ida ho dolar amerikanu millaun 2.487 ba Administrasaun Sentrál no dolar millaun 56,1 ba Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Kusi Ambenu (RAEOA). Orsamentu Seguransa Sosiál kalkula hamutuk dolar amerikanu millaun 186,55.

Montante global konsolidadu ne’e “reprezenta aumentu ida ho 7,4% husi Orsamentu Retifikativu 2026″. “Investimentu públiku sa’e ba 535,3 milloens dólares, ne’ebé  505,8 milloens dólares destina ba projetus kapital dezenvolvimentu. Husi parte seluk, dotasaun ba beins no servisus redús 19,8%, ba 550,3 milloens dólares”.

Primeiru-Ministru esplika katak opsaun ida-ne’e ho objetivu atu privilejia investimentu produtivu no kontrola despeza funsionamentu nian. Nia mós destaka katak orsamentu ne’e “prepara integralmente ho baze iha abordajen ida ne’ebé orienta tuir polítikas, enkuadra iha orizonte ida ba tinan lima”, ne’ebé permite atu liga dotasaun finanseira ho programas no rezultadus esperadus.

 Iha kontestu ida-ne’e, nia afirma katak “Kada dotasaun orsamental liga ba polítika ida, ba programa ida no ba rezultadus esperadus. No laiha despeza ida mak bele kontinua tan de’it “sempre iha ne’ebá”, tanba hotu-hotu tenke halo revizaun”.

Governu prevee kreximentu 4,6% ba ekonomia naun-petrolíferu no taxa inflasaun ida maizumenus 1,8% ba tinan 2027, projesaun sira ne’ebé depende ba kapasidade ezekusaun polítikas públikas no mós evolusaun situasaun internasionál nian.

 Entre prioridade sira ne’ebé aprezenta, Governu propoin “956,9 milloens dólares ba asuntus ekonómikus, inklui infraestruturas ho setores produtivus”. Agrikultura simu dolar millaun 37,8, aumentu 21% kompara ho orsamentu anteriór, enkuantu turizmu simu dolar millaun 13,1, aumentu 31%.

Orsamentu ne’e mós prevee “244,8 milloens dólares ba polítikas foun kona-ba setor petrolíferu no mineral, inklui apoiu ba TIMOR GAP ba projetus Kuda Tasi no Jahal no ba avansu Greater Sunrise”, hanesan parte hosi estratéjia aproveitamentu rekursu naturál no diversifikasaun ekonómika.

Iha area infraestrutura nian, prevee “345,7 milloens dólares ba estradas no pontes, 157,6 milloens dólares ba eletrisidade no 23,5 milloens dólares ba água no saneamentu”. Governu iha intensaun atu kontinua projetu sira ne’ebé la’o hela, hadi’a manutensaun ba infraestrutura ne’ebé iha ona, no mós reforsa kondisaun asesu ba merkadu no servisu públiku sira.

Iha area sosiál, proposta ne’e prevee “182,6 milloens dólares ba saúde, aumentu ida ho 17%, no 194,2 milloens dólares ba edukasaun, aumentu ida ho 11% kompara ho 2026″. Inkluzaun sosiál simu besik, dolar millaun 367 ne’ebé kobre apoiu ba Kombatente Libertasaun Nasionál, seguransa sosiál, no asisténsia ba família sira ne’ebé vulneravel. No mós prevee, dolar millaun 24,7 ba merenda eskolár, no “11,7 milloens dólares ba apoiu maternu‑infantil, liuliu husi Bolsa da Mãe”.

 Dezenvolvimentu lokál no desentralizasaun mós sai hanesan prioridade iha orsamentu ne’e, ho dolar millaun 148,1 aloka ba finansiamentu munisípiu sanulu-resin-tolu, dolar millaun 22,9 ba Programa Nasionál Dezenvolvimentu Suku, no dolar millaun 33,8 ba Programa Integradu Dezenvolvimentu Munisipál.

Kona-ba sustentabilidade finansas públikas, Primeiru-Ministru destaka nesesidade atu reforsa kapasidade produtiva nasionál, hasa’e reseita interna no hadi’a efisiénsia despeza públika, atu nune’e bele hamenus neineik dependénsia ba Fundu Petrolíferu. Ba tinan 2027, reseita interna projeta ona dolar millaun 298,6, aumentu 10%, enkuantu medida efisiénsia ne’ebé prevee ona iha entidade estatál 62 hein katak bele hamosu  poupansa anuál dolar amerikanu millaun 53,6.

Xefe Governu defende katak utilizasaun rekursus husi Fundu Petrolíferu tenke kontribui ba investimentu ne’ebé promove kreximentu ekonómiku, hadi’a servisu públiku no kria fonte foun reseita nian.

 “Ami-nia justifikasaun atu utiliza poupansa hirak-ne’e, klara tebes: investe iha kapasidade produtiva no iha servisus públikus. Maibé ida-ne’e kria obrigasaun ne’ebé ita labele evita atu hatudu  rezultadus, kontrola kustus no  konstrui fontes reseita foun. Laiha retornu ida iha futuru ne’ebé bele dispensa ita husi  responsabilidade ne’e”, nia hateten.

Primeiru-Ministru salienta mós nesesidade atu kontinua halo reforma iha jestaun finanseira públika, hadi’a mobilizasaun reseita, no mós asegura utilizasaun ida ne’ebé responsável ba rekursus iha médiu no longu prazu. Iha ámbitu ida-ne’e, Primeiru-Ministru temi kona-ba preparasaun ba introdusaun Impostu kona-ba Valór Akrexentadu, ho proposta taxa ida 5%, hahú iha tinan 2028, sujeita ba aprovasaun hosi Parlamentu Nasionál no kria kondisaun nesesária sira ba ninia implementasaun.

 “Proteje ita-nia poupansa nasional ezije koerénsia iha desizoens durante tinan barak. Reformas ne’ebé inklui iha Orsamentu tenke implementa no nia rezultadus tenke orienta eskolla sira tuirmai”, nia subliña.

Hanesan parte ida hosi responsabilidade nasionál sira ne’ebé prevee ona ba tinan 2027, orsamentu ne’e kontempla mós rekursu sira ne’ebé presiza hodi hala’o eleisaun prezidensiál, ne’e iha possibilidade sei hala’o eleisaun munisipál rua ka tolu depende ba preparasaun hosi estrutura ida-idak, no mós hahú hosi preparasaun lojístika no infraestrutura ba Timor-Leste nia Prezidénsia ba ASEAN iha tinan 2029.

Iha parte ikus diskursu nian, Primeiru-Ministru reafirma disponibilidade Ezekutivu nian atu fó esklaresimentu ba Deputadu sira no analiza rekomendasaun sira ne’ebé aprezenta durante diskusaun parlamentár. “Eskrutíniu hanesan parte husi ita-nia  responsabilidade ba Povu Timor. Debate ida-ne’e tenke serve hodi hadi’a opsoens no fortalese rezultadus”, nia deklara.

Xefe Governu konklui ho apelu ida atu investimentu públiku bele lori benefísiu konkretu ba populasaun: “Mai ita halo 2027 hanesan tinan ida ne’ebé maior parte husi ita-nia investimentu traduz iha atividade produtiva, ne’ebé servisu píubliku barak tan mak to’o iha sira ne’ebé presiza no ne’ebé família timor barak tan mak bele haree futuru seguru ida  iha sira-nia país rasik”.

Proposta lei ne’e submete ona ba Parlamentu Nasionál iha loron 1 fulan-outubru tinan 2026, tuir fali ho apresiasaun hosi komisaun parlamentár sira, ne’ebé hala’o audiénsia husi loron 13 to’o 23 fulan-outubru. Debate iha jeneralidade sei kontinua to’o loron 11 fulan-novembru. Hafoin hetan aprovasaun, proposta ne’e sei kontinua ba diskusaun no votasaun iha espesialidade, hahú iha loron 24 fulan-novembru. Bainhira konklui ona faze ida-ne’e, sei iha votasaun finál globál, hafoin diploma ne’e sei haruka ba Prezidente Repúblika hodi promulga.

 

 

url: https://timor-leste.gov.tl?lang=tp&p=53723