Iha loron 28 fulan-outubru tinan 2026, iha Institutu Nasionál Formasaun Dosente no Profisionál Edukasaun (INFORDEPE), iha Dili, Governu Timor-Leste, liuhusi Ministériu Edukasaun, serbisu hamutuk ho Governu Repúblika Koreia hala’o Semináriu Internasionál kona-ba Intelijénsia Artifisiál no Tranzisaun Dijitál iha Ensinu no Formasaun Tékniku-Profisionál, ho objetivu atu promove integrasaun teknolojia foun iha sistema edukativu no mós reforsa kompeténsia dijitál profesór no tékniku nasionál sira nian. 

Sesaun abertura ne’e prezide husi Sekretáriu Estadu Ensinu Sekundáriu Jerál no Ensinu Sekundáriu Tékniku-Vokasionál, Domingos Lopes Lemos, no hetan partisipasaun husi delegasaun Repúblika Koreia ida, ne’ebé lidera husi Young Saing Kim, Sekretáriu-Jerál Rede Kooperasaun iha Edukasaun no Formasaun Tékniku-Profisionál Ázia Orientál (EAS TVET) nian, ne’ebé iha ligasaun ho Institutu Koreanu Investigasaun ba Edukasaun no Formasaun Profisionál (KRIVET).

Semináriu ne’e halibur partisipante kuaze 250, inklui profesór sira husi área Teknolojia no Multimédia, responsavel sira ba Gabinete Apoiu Tékniku, téknikus hosi Ministériu Edukasaun no INFORDEPE, dirijente instituisaun ensinu sira no mós reprezentantes husi Sekretaria Estadu Formasaun Profisionál no Empregu (SEFOPE).

Inisiativa ne’e fó kontinuasaun ba kooperasaun ne’ebé estabelese entre Ministériu Edukasaun no instituisoins sul-koreanas, hafoin vizita ofisiál hosi Sekretáriu Estadu Domingos Lopes Lemos ba Repúblika Koreia, iha loron 8 no 9 fulan-setembru tinan 2026. Durante dezlokasaun ne’e, delegasaun Timor-Leste hasoru malu ho reprezentante sira husi Ministériu Edukasaun Koreia Súl no KRIVET nian hodi aprende kona-ba esperiénsia ensinu tékniku-profisionál nian ne’ebé orienta ba nesesidade merkadu traballu.

Iha abertura semináriu ne’e, Domingos Lopes Lemos destaka nesesidade atu prepara rekursus umanus nasionais hodi akompaña evolusaun teknolójika no promove utilizasaun ferramenta dijitál sira iha ensinu no formasaun profisionál.

 “Transformasaun dijitál no Inteligénsia Artifisiál la’ós de’it tópiku modernu ka liafuan furak. Sira reprezenta kapasidade foun ne’ebé bele hadi’a kualidade edukasaun, hamenus distánsia entre eskola no merkadu traballu, no prepara juventude Timor-Leste nian ho koñesimentu no abilidade ne’ebé presiza iha sékulu XXI”, nia hateten.

Sekretáriu Estadu apela ba partisipante sira atu fahe koñesimentu ne’ebé sira hetan ona ho profesór no alunu sira seluk, atu nune’e bele habelar utilizasaun teknolojia foun ne’e iha eskola sira iha territóriu nasionál tomak.

Durante semináriu ne’e, aprezenta esperiénsia no prátika edukativa Repúblika Koreia nian, liuliu modelu ensinu Meister High School no  Asan Smart Factory High School, ne’ebé destaka integrasaun intelijénsia artifisiál, robótika no automasaun iha prosesu aprendizajen no mós kurríkulu formasaun tékniku-profisionál.

Sesaun sira ne’e ko’alia mós kona-ba aplikasaun, benefísiu no risku ne’ebé liga ho utilizasaun intelijénsia artifisiál iha edukasaun, nune’e mós nesesidade hodi prepara profesór sira atu orienta alunu sira iha utilizasaun ferramenta sira-ne’e ho responsabilidade.

Iha ámbitu kooperasaun ida-ne’e, Ministériu Edukasaun hakarak kria Sentru Intelijénsia Artifisiál no Edukasaun Dijitál ida iha kompleksu (instalasoins  lubuk ida) hosi eskola téknika haat iha Bekora, Dili, ho objetivu atu apoia formasaun profesór no alunu sira nian no mós dezenvolvimentu kompeténsia iha área teknolojia dijitál. Proposta ne’e aprezenta durante vizita ofisiál ba Repúblika Koreia iha fulan-setembru.

Tuir dadus ne’ebé Ministériu Edukasaun aprezenta, Timor-Leste iha eskola sekundária téknika públika 33, ho estudante matrikuladu rihun sia resin iha área formasaun 19, inklui teknolojia informasaun, mekánika, agrikultura, turizmu no konstrusaun.

Realizasaun semináriu ida-ne’e nu’udar parte hosi esforsus Governu nian atu hadi’a kualidade ensinu tékniku-vokasionál, promove formasaun rekursus umanus ne’ebé kualifikadu, no mós adapta kompeténsia alunu sira nian ho nesesidade merkadu traballu, liuhusi kooperasaun internasionál no introdusaun teknolojia foun iha sistema edukativu.