Sorumutu Konsellu Ministrus loron 28 fulan-outubru tinan 2026

Prezidénsia Konsellu Ministrus

  Portavós Governu Timor-Leste
IX Governu Konstitusionál

...........................................................................................................................

Komunikadu Imprensa

Sorumutu Konsellu Ministrus loron 28 fulan-outubru tinan 2026

Konsellu Ministrus hala’o sorumutu iha Palásiu Governu, Dili, no aprova projetu Dekretu-Lei, ne’ebé aprezenta hosi Vise-Primeiru-Ministru no Ministru Koordenadór Asuntus Ekonómikus, Francisco Kalbuadi Lay, no Governadór Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL, sigla iha lian portugés), Hélder Lopes, kona-ba Rejime Jurídiku ba Utilizasaun Instrumentus Pagamentus Eletrónikus iha Ezersísiu Atividades Ekonómikas.

Diploma ne’e estabelese obrigasaun ba operadores atividades ekonómikas atu disponibiliza no aseita instrumentu pagamentu eletróniku, ho objetivu atu promove efisiénsia, seguransa, transparénsia no rastreabilidade tranzasaun, nune’e mós dezenvolvimentu no utilizasaun sistema pagamentu nasionál.

Rejime ne’e abranje operadores atividades ekonómikas nian iha territóriu nasionál tomak, fornesedór servisu pagamentu nian sira ne’ebé hetan autorizasaun hosi BCTL, no mós Administrasaun Públika no entidade públika sira seluk, fó exesaun ba vendedór ambulante sira no ba atividade sira ne’ebé hala’o iha área remota sira ne’ebé laiha kondisaun téknika, teknolójika ka infraestrutura ne’ebé bele uza instrumentu sira-ne’e. Operadór sira ne'ebé inklui ona iha períodu fulan neen hodi adapta ho obrigasaun foun sira ne’e, tanba diploma ne’e tama iha vigór iha loron dahuluk fulan tuirmai hafoin nia publikasaun.

****

Konsellu Ministrus aprova projetu Rezolusaun Governu nian, ne’ebé aprezenta hosi Ministra Finansas, Santina José Rodrigues F. Viegas Cardoso, ne’ebé aprova realizasaun (estabelesimentu) kapitál sosiál hosi Banku Nasionál Dezenvolvimentu Timor-Leste, SA (BNDTL) no autoriza despeza ba estabelesimentu kapitál sosiál nian ne’e.

Rezolusaun ne’e aprova realizasaun (estabelesimentu) ba kapitál sosiál BNDTL nian, ne’ebé subskreve totalmente hosi Estadu, ho montante dolar amerikanu millaun 30 no autoriza realizasaun despeza to’o loron 31 fulan-dezembru tinan 2026, liuhusi verba ne’ebé inskreve ona iha dotasaun Orsamentu Jerál Estadu nian ba tinan ida-ne’e.

Realizasaun (estabelesimentu) kapitál sosiál ne’e nu’udar rekizitu préviu ba pedidu autorizasaun husi BNDTL ba Banku Sentrál Timor-Leste. Misaun Banku ne’e nian mak atu promove dezenvolvimentu ekonómiku ne’ebé sustentável no inkluzivu iha país ne’e, liuhosi fornese solusaun finansiamentu ne’ebé adekuadu ba empreza no projetu nasionál sira, hodi atua ho maneira komplementár ba sistema bankáriu komersiál no sistema finanseiru ne’ebé iha.

****

Konsellu Ministrus delibera hodi aprova Memorandu Entendimentu entre Ministériu Negósius Estranjeirus no Kooperasaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste no Ministériu Negósius Estranjeirus Repúblika Korea kona-ba Kriasaun Mekanizmu Konsulta Bilateral ida.

Memorandu ne’e estabelese mekanizmu ida ba konsulta bilaterál periódika ho objetivu atu hametin relasaun no kooperasaun entre nasaun rua ne’e, fasilita troka hanoin kona-ba kestaun bilaterál, rejionál no internasionál ne’ebé sai interese komún, no mós avalia progresu kooperasaun nian iha área sira ne’ebé bele inklui komérsiu, ekonomia, saúde, edukasaun, siénsia no teknolojia  no agrikultura.

Konsulta sira ne’e sei hala'o iha nivel hosi altus funsionárius Ministérius Negósius Estranjeirus ida-idak nian, tinan rua dala ida, ka bainhira de'it maka parte sira konsidera nesesáriu, alternadamente (troka malu) iha Timor-Leste no Repúblika Koreia.

****

Konsellu Ministrus aprova projetu Dekretu-Lei, ne’ebé aprezenta mós husi Ministru Obras Públikas, Samuel Marçal, kona-ba Rejime Espesiál Aprovizionamentu ba Konstrusaun Infraestrutura ne’ebé ho Objetivu atu Hadi’a Asesibilidade no Reabilitasaun Sidade Dili, iha Ámbitu Preparasaun Eventu sira ne’ebé Relasiona ho Prezidénsia Timor-Leste nian ba ASEAN.

Diploma ne’e estabelese rejime aprovizionamentu espesiál ida hodi simplifika prosedimentu sira ne’ebé aplika ba ezekusaun projetu prioritáriu sira hodi hadi’a asesibilidade no reabilitasaun sidade Dili, atu bele garante ninia finalizasaun tuir tempu loloos ba eventu sira ne’ebé relasiona ho Prezidénsia Timor-Leste nian ba ASEAN, ne’ebé tuir planu sei hahú iha tinan 2029.

Rejime ne'e inklui seksaun neen hosi estrada sira ho dalan sira iha sidade Dili, inklui intervensaun iha estrada sira, dalan ba ema-la'o-ain no espasu públiku sira, nune'e mós substituisaun hosi sistema eletrisidade públika iha rai leten ho sistema rai-okos, no instalasaun ka pré-instalasaun infraestruturas públikas ba saneamentu, abastesimentu bee-moos no telekomunikasaun.

Ba ezekusaun projetu hirak-ne’e nian, diploma ne’e permite uza prosedimentu solisitasaun kotasaun ka ajuste diretu, la haree ba valór kontratu nian, sein sees hosi prinsípiu no regra sira seluk ne’ebé aplikavel ba aprovizionamentu públiku no mós ezekusaun despeza públika nian.

Implementasaun projetu sira ne’e kabe ba Ministériu Obras Públikas no empreza públika sira ne’ebé iha nia tutela, ho Komisaun Nasionál Aprovizionamentu, I.P., ne’ebé responsavel ba hala’o prosedimentus aprovizionamentu nian. Ajénsia Dezenvolvimentu Nasionál, I.P., mantein ninia kompeténsia ba verifikasaun téknika no finanseira no kompeténsia sira seluk ne’ebé prevee ona iha lejizlasaun aplikavel.

Medida ida-ne’e ho objetivu atu garante ezekusaun atempada (tuir tempu loloos) hosi atividade sira ne’ebé nesesáriu hodi prepara sidade Dili ba eventu sira ne’ebé asosiadu ho Prezidénsia ASEAN nian, hodi kontribui mós ba hadi’a sirkulasaun rodoviáriu no ema-la’o-ain, espasu urbanu, no mós infraestruturas públikas ne’ebé sai parte hosi obra sira ne’e.

****

Konsellu Ministrus aprova projetu Rezolusaun Governu nian, ne’ebé aprezenta hosi Ministru Administrasaun Estatál, Tomás do Rosário Cabral, ba alterasaun dahuluk ba Rezolusaun Governu n.º 19/2026, loron 1 fulan-abríl, ne’ebé determina montante másimu hosi despeza ne’ebé sei halo iha ámbitu prosesu transladasaun hosi restus mortais preladus katólikus ne’ebé hala’o knaar pastorál iha Timor-Leste.

 Alterasaun ne'ebé aprova ona aumenta montante másimu ne'ebé aloka hodi kobre despeza sira ba transladasaun restus mortais preladus nian hosi Portugal ba Katedrál Dili, nune'e mós serimónia funeral no omenajen sira ne'ebé iha relasaun, hosi dolar amerikanu rihun 600 ba 854.990.

Aumentu ida-ne’e, hamutuk dolar amerikanu 254.990, ho objetivu atu kobre kustu adisionál sira ne’ebé aprova durante prosesu ne’e hosi Komisaun Interministeriál ne’ebé responsavel ba organizasaun serimónia sira, liuliu hirak ne’ebé relasiona ho reprezentasaun institusionál Governu nian iha serimónia sira ne’ebé hala’o iha Katedrál Évora, Portugál, ezekusaun obra monumentu Mehara no serimónia sira ne’ebé hala’o iha Bali, Indonézia. REMATA

 

   Ba leten