Primeiru-Ministru husu atu reforsa kooperasaun jurídika no judisiária hodi kombate fraude online no krime transnasionál
Iha loron 27 fulan-outubru tinan 2026, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão prezide sesaun ministeriál hosi Konferénsia Ministru Justisa sira País Lian Portugés (CMJPLOP) nian ba dala 11, ne’ebé hala’o iha Dili. Iha ninia diskursu, nia defende reforsu ba kooperasaun jurídika no judisiária internasionál atu prevene no kombate fraude online no mós forma sira seluk ba krime transnasionál, no mós proteje sidadaun sira.

Sesaun ne’e halibur ministrus, xefe delegasaun sira no reprezentantes husi Estadus-Membrus Komunidade País Lian Portugés (CPLP) nian, nu’udar kontinuidade ba serbisu preparatóriu ne'ebé hahú ona iha loron 26 fulan-outubru. Konferénsia ne'e analiza dalan sira atu hakle’an kooperasaun iha área prevensaun, investigasaun kriminál no kooperasaun judisiária internasionál, hasoru krime transfronteirisu no uzu teknolojia dijitál sira.
Iha ninia diskursu, Primeiru-Ministru alerta kona-ba impaktu umanu no ekonómiku husi fraude online, ne’ebé bele afeta poupansa família no kompañia sira nian, no mós seguransa no konfiansa iha ekonomia. Nia mós bolu atensaun ba ligasaun entre rede kriminoza sira-ne’e balun no tráfiku umanu, liuhusi prátika rekrutamentu ne'ebé bosok no koasaun (obriga) atu pratika atividade ilísitu sira.
Xefe Governu hateten katak "iha fraude ida-idak nia kotuk, iha ema ida, família ida, ka kompañia ida ne'ebé tau fiar. Karik osan ne'ebé envolve maka rezultadu husi serbisu no poupansa durante tinan barak", no salienta katak, hasoru rede kriminozu sira ne'ebé opera iha nasaun oioin, autoridade ida de’it la bele iha informasaun hotu-hotu ne’ebé nesesáriu atu investiga no responsabiliza autór sira.
Iha kontestu ida-ne’e, nia defende reforsu fahe informasaun entre autoridade sira, prezerva prova dijitál no koordena investigasaun, nune’e mós edukasaun dijitál ba sidadaun sira, liuliu grupu sira ne’ebé vulneravel liu no ema sira ne’ebé ladún iha koñesimentu kona ba teknolojia.
Primeiru-Ministru mós destaka utilizasaun Rede Kooperasaun Jurídika no Judisiária Internasionál País Lian Portugés sira nian hodi asegura informasaun ne’ebé atualizadu, pontu kontaktu operasionál, no mós transmisaun lalais no seguru ba pedidu kooperasaun sira.
Tema sira seluk ne'ebé ko’alia maka sirkulasaun no autentikasaun ba dokumentu públiku sira. Kay Rala Xanana Gusmão fó-sai katak Timor-Leste prepara hela adezaun ba Konvensaun Apostila, ho objetivu atu simplifika prosedimentu autentikasaun no fasilita sirkulasaun dokumentus públikus entre nasaun sira.
Ministru Justisa, Sérgio de Jesus Fernandes da Costa Hornai, destaka mós nesesidade hodi hametin kapasidade instituisaun sira nian atu prevene no investiga krime dijitál sira no mós aprofunda kooperasaun jurídika internasionál. Nia salienta katak operasaun sira ne’ebé hala’o iha Timor-Leste identifika indísiu tráfiku umanu ne’ebé asosiadu ho fraude online, ne’ebé inklui situasaun rekrutamentu bosok no koasaun (obriga) hodi halo atividade ilísitu.
Ministru ne’e mós mensiona importánsia atu fahe prátika sira ne’ebé di’ak liu, formasaun profisionál, no aprofundamentu kooperasaun internasionál, hodi hateten katak “Timor-Leste mós hanoin atu hametin kooperasaun ho CPLP, ASEAN, Uniaun Europeia, no parseiru internasionál sira, atu fahe esperiénsia, hadi’a formasaun profisionál, no mós hametin kooperasaun judisiária”.
Konferénsia ne’e aborda mós sirkulasaun no verifikasaun dokumentu notariál sira no mós kontinua serbisu ne’ebé hala’o ona iha área ida-ne’e durante prezidénsia Saun Tomé no Prínsipe nian.
Hanesan parte ida hosi serbisu, planeia mós diskusaun kona-ba Deklarasaun Dili, ho objetivu atu estabelese matadalan komún hodi aprofunda kooperasaun jurídika no judisiária entre Estadu-Membru sira iha kombate hasoru krime organizadu transnasionál.
XIX CMJPLOP ne’e hala’o ho tema “Hametin Kooperasaun Judisiária entre Estadus-Membrus CPLP hodi Kombate Kriminalidade Organizada Transnasionál, Fraude Dijitál no Jogu Ilegál” no hala’o iha ámbitu responsabilidade Timor-Leste nian iha ezersísiu Prezidénsia Pro Tempore CPLP.






































