Timor-Leste no Austrália asina Kuadru Kooperasaun foun iha área Defeza no anunsia apoiu dolar australianu millaun 62

Kin. 22 outubru 2026, 09:50h
856715793_994254207064241_2707272843490771931_n

Primeiru-Ministru no Ministru Defeza interinu, Kay Rala Xanana Gusmão, no Vise-Primeiru-Ministru no Ministru Defeza Austrália, Richard Marles, asina iha loron 21 fulan-outubru tinan 2026, iha Ministériu Defeza, Dili, Kuadru Kooperasaun foun iha área Defeza entre Timor-Leste no Austrália, ne’ebé ho objetivu atu hakle’an kooperasaun bilaterál iha área refere. Durante vizita ne’e, anunsia mós pakote apoiu ida husi Austrália ho valór dolar australianu millaun 62 (maizumenus dolar amerikanu millaun 43,6) durante tinan lima oin mai, hodi hasa’e kapasidade nasionál iha área sira ne’ebé relasiona ho seguransa. 856875780_994254823730846_950901908926127735_n 857193867_994254573730871_940956414120851481_n 861994415_994254970397498_1880278469202238852_n 857157592_994254597064202_3099565109122345680_n 856499012_994255370397458_6079910540830830880_n 860593058_994255160397479_8322230394482891783_n 855233855_2201925934062489_259730098231840084_n 856361340_994254683730860_6321516727354930599_n

Kuadru Kooperasaun Foun iha área Defeza ne’e estabelese baze ida atu hakle’an koordenasaun entre forsas defeza nasaun rua ne’e nian, liuliu iha área formasaun no edukasaun militár no mós hala’o ezersísiu hamutuk.

Hafoin asinatura, Richard Males afirma katak “Kuadru Kooperasaun Foun iha área Defeza sei sai baze ba ita hodi avansa iha matéria koordenasaun militár, formasaun no edukasaun, importante liu, iha realizasaun ezersísiu defeza hamutuk”, hodi hatutan katak sei permite “envolvimentu ida ne’ebé kle’an tebes entre forsas defeza husi ita-nia país rua ne’e”.

Primeiru-Ministru destaka kooperasaun ne’ebé estabelese ona ho Austrália kona-ba hasa’e kapasidade FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) nian, liuhusi formasaun, edukasaun no asisténsia téknika, no mós salienta aplikasaun kapasidade sira-ne’e iha resposta ba dezastres naturais no seguransa marítima, inklui iha kombate peska ilegál no atividade ilísita sira seluk.

Kooperasaun operasionál entre forsa sira nasaun rua nian inklui ona ezersísiu kooperativu hanesan Harii Hamutuk,  ne’ebé halibur militár sira hosi F-FDTL no Forsa Defeza Austrália nian iha atividade formasaun no treinu sira.

Asinatura ba Kuadru foun ne’e nu’udar kontinuasaun ba diskusaun ne’ebé hala’o durante vizita Richard Marles nian mai Timor-Leste iha fulan-maiu tinan ida-ne’e, bainhira parte sira ko’alia kona-ba hakle’an kooperasaun bilaterál iha área defeza no posibilidade atu estabelese instrumentu foun ida hodi orienta kooperasaun ne’e.

Iha área seguransa nian ne’ebé luan liu, kooperasaun ne’e prevee ona abranje siberseguransa, seguransa marítima, perísia forense dijitál, no mós preparasaun no resposta ba dezastre sira.

Apoiu ne’e inklui, fornesimentu ró foun tolu ba Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) no formasaun espesializa hodi reforsa kapasidade vijilánsia no seguransa marítima, inklui operasaun buska no salvamentu no mós resposta ba krime transnasionál.

Aleinde ne’e, prevee mós hodi reforsa kapasidade ba perísia forense dijitál autoridade nasionál sira nian, atu apoia investigasaun no kombate siberkrime, nune’e mós asisténsia espesializada iha área siberseguransa no resposta ba insidente sibernétiku sira.

Kona-ba ida ne’e, Primeiru-Ministru afirma katak “iha área siberseguransa, ita tenke kontinua atu aprende no hadi’a ita-nia kapasidade resposta, haree ba krime organizadu internasionál no mós dezafiu barak sira seluk”.

Pakote ne’e inklui apoiu ba preparasaun no resposta ba dezastres no mós hametin kooperasaun polisiál, liuhusi Programa Dezenvolvimentu Polísia Nasionál (TLPDP, sigla iha lian inglés).

Inisiativa sira ne’e enkuadra iha Parseria Foun ba Era Foun, ne’ebé estabelese husi Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão no Anthony Albanese, iha Dili, iha fulan-janeiru tinan ida-ne’e. Deklarasaun Konjunta ne’e prevee aprofundamentu kooperasaun bilaterál iha área pás no integrasaun rejionál, prosperidade no reziliénsia, no mós ligasaun entre komunidade no instituisaun, inklui kompromisu espesífiku sira relasiona ho defeza, seguransa marítima, kooperasaun polisiál no siberseguransa.

Durante enkontru ne’e, Primeiru-Ministru agradese mós ba apoiu Austrália nian iha prosesu integrasaun rejionál Timor-Leste no destaka kooperasaun entre país rua ne’e iha kontestu ASEAN. Parseria Foun ba Era Foun prevee kontinuasaun husi apoiu australianu ba prioridades Timor-Leste nian hanesan Estadu-Membru ba organizasaun ne’e no reafirma kompromisu país rua ne’e nian ba sentralidade ASEAN no mós arkitetura rejionál ne’ebé lidera husi organizasaun ne’e.

Xanana Gusmão mós ko’alia kona-ba Programa Mobilidade Laborál Pasífiku-Austrália (PALM), hodi destaka oportunidade traballu, akizisaun kompeténsia no esperiénsia profisionál ne’ebé oferese ba traballadór timoroan sira.

Richard Males nia vizita mai Timor-Leste hanesan vizita daruak dezde estabelesimentu Parseria Foun ba Era Foun no nu’udar kontinuasaun ba kooperasaun bilaterál iha área defeza no seguransa, iha kuadru parseria ne’ebé estabelese ona entre país rua ne’e.

 

   Ba leten