Timor-Leste hatudu avansu iha transformasaun dijitál no reforsa kooperasaun internasionál durante Simeira Globál kona-ba IA iha Seul

Kua. 21 outubru 2026, 15:14h
855896608_3664952400330209_365248978814569466_n

Ministru Transportes no Komunikasoins, Miguel Marques Gonçalves Manetelu, hahú hosi loron 19 to’o 22 fulan-outubru tinan 2026, partisipa iha Global AI & Digital Summit 2026, iha Seoul, Repúblika Koreia, iha ne’ebé nia aprezenta Timor-Leste nia progresu iha transformasaun dijitál no defende reforsu kooperasaun internasionál hodi apoia país sira ne’ebé iha hela dezenvolvimentu iha utilizasaun intelijénsia artifisiál (IA) ho responsabilidade. Durante Simeira, Ministru partisipa mós iha sorumutu ho reprezentantes hosi Repúblika Koreia no Estónia hodi esplora oportunidade sira kooperasaun nian iha transformasaun dijitál, governu eletróniku no siberseguransa. 854414157_1100044539620875_8231763111101246452_n 855693549_1129167629555026_1696341129229694087_n d54dd98a-e80b-4db3-b1d1-a4357486d3ea a127bea0-929d-4172-b0d1-4b36c64084ab 8212ef1f-b7a9-4144-b33b-1f08bc38bee1 855645900_1883195836454374_8471209975915254053_n 856156023_2125297021405528_3936354123560227466_n 854988646_1089699777163250_2347943041135462579_n

Global AI & Digital Summit 2026 organiza hosi Grupu Banku Mundiál, iha parseria ho Ministériu Finansas no Ekonomia no mós Ministériu Siénsia no Teknolojias Informasaun no Komunikasaun Repúblika Koreia nian. Simeira ne'e halibur responsavel Governu nian sira, parseirus dezenvolvimentu, reprezentantes hosi setór privadu, peskizadór sira no interveniente sira seluk hodi diskute kona-ba aplikasaun IA no teknolojias dijitais ba dezenvolvimentu, inklui kriasaun empregu, hasa’e produtividade no hadi'a servisu públiku sira.

Debate sira ne'e inklui mós  kondisaun nesesáriu sira ba transformasaun dijitál ida ne’ebé inkluzivu, liuliu expansaun konektividade no asesu ba teknolojia, dezenvolvimentu infraestrutura públika dijitál, preparasaun ba implementasaun IA no definisaun mekanizmu atu utiliza ho responsabilidade.

Durante nia partisipasaun, Ministru Miguel Manetelu aprezenta investimentu sira ne’ebé hala’o hela atu reforsa Timor-Leste nia infraestrutura dijitál, ho énfaze ba kabu fibra ótika submarinu no projetu nasionál konektividade nian, ho objetivu atu habelar rede fibra ótika ba área remota liu iha territóriu.

 “Ami destaka projetu rua ne’e tanba telekomunikasoins no infraestrutura dijitál hanesan baze esensiál ba dezenvolvimentu intelijénsia artifisiál. Laiha infraestrutura ne’ebé adekuadu, sei difisil atu dezenvolve no utiliza IA ho efetivu. Projetu rua ne’e sei sai pilár fundamentál hodi fasilita adosaun no utilizasaun teknolojia IA iha Timor-Leste iha futuru”, hatete Ministru.

Governante ne’e mós aprezenta planu ba kriasaun Sentru Nasionál Dadus no estrutura nian ne’ebé dedika ba siberseguransa. Governu prepara hela estudu viabilidade ida ba Sentru Nasionál Dadus nian, ne'ebé tenke hatán ba nesesidade teknolójiku ne'ebé asosia ho prosesu dijitalizasaun, inklui intelijénsia artifisiál, Internet of Things (IoT), no teknolojia blockchain, no mós prevee mekanizmu ba rekuperasaun sistema no kontinuidade operasionál.

Miguel Manetelu mós husu atu hametin kooperasaun internasionál hodi apoia país sira ne’ebé iha hela dezenvolvimentu iha kriasaun kapasidade téknika, institusionál no jurídika ne'ebé nesesáriu ba utilizasaun intelijénsia artifisiál ho responsabilidade. Ministériu ne’e alerta ba risku sira ne'ebé relasiona ho utilizasaun laloos ba teknolojia sira-ne’e, liuliu kona-ba privasidade, reputasaun ema nian no divulgasaun informasaun falsu sira, no mós subliña nesesidade atu promove literasia dijitál no dezenvolve kuadru jurídiku ne’ebé adekuadu.

Iha ámbitu ida-ne’e, Governu Konstitusionál IX, liuhosi Ministériu Transportes no Komunikasasoins no TIC TIMOR, IP, dezenvolve inisiativa literasia dijitál ne’ebé ho objetivu atu promove utilizasaun seguru no responsavel ba plataforma no teknolojia dijitál sira.

Durante Simeira, Miguel Manetelu partisipa iha sorumutu ida ho Segundu Vise-Ministru Siénsia no Teknolojias Informasaun no Komunikasaun Repúblika Koreia nian, Ryu Je-myung, ne'ebé inklui mós reprezentante sira hosi Butaun, Sri Lanka no Mongólia.

Durante sorumutu ne’e, partisipante sira aprezenta pontu situasaun país ida-idak nian iha transformasaun dijitál no preparasaun ba adosaun intelijénsia artifisiál no diskute kona-ba área sira kooperasaun nian ne’ebé bele koopera ho Repúblika Koreia.

 “Ita hotu aprezenta progresu transformasaun dijitál iha ita-nia país ida-idak. Timor-Leste esplika katak implementasaun efetivu IA nian depende ba ezisténsia infraestrutura telekomunikasoins ne’ebé adekuadu. Ami fahe informasaun ida-ne’e hodi esplora oportunidade kooperasaun ho Koreia Súl”, afirma Miguel Manetelu.

Entre posibilidade sira ne'ebé identifika ona maka fahe koñesimentu no esperiénsia sira no mós hasa’e kapasidade ba tékniku timoroan sira, inklui iha área sira siberseguransa no aplikasaun teknolojia intelijénsia artifisiál nian. Konversa sira ne’e ho karater esploratóriu no bele kontinua iha nivel tékniku hodi identifika área kolaborasaun sira ne’ebé konkretu.

Iha loron 21 fulan-outubru, Ministru Miguel Manetelu hasoru malu ho Diretór-Jerál Departamentu Diplomasia Dijitál no Sibernétika Estónia nian, Pritt Türk, hodi diskute posibilidade sira ba kooperasaun iha transformasaun dijitál, governu eletróniku no siberseguransa.

 “Sorumutu bilaterál ho delegasaun Estónia ne’e realiza tuir konvite ida ne’ebé ami simu. Delegasaun ne’e buka atu hatene kona-ba Timor-Leste nia planu no vizaun ba futuru no mós atu diskute posibilidade sira ba servisu hamutuk no apoiu, liuliu iha área  transformasaun dijitál no governu eletróniku”, afirma Ministru.

Estónia iha experiénsia ida ne’ebé sólidu iha dijitalizasaun administrasaun públika, inklui iha identidade dijitál, interoperabilidade sistema no fornesimentu servisu públiku eletróniku. Durante sorumutu ne’e, diskute kona-ba posibilidade atu fahe esperiénsia ida-ne’e ho Timor-Leste no mós dezenvolvimentu kapasidade téknika iha área transformasaun dijitál no siberseguransa.

Sorumutu ne'e nu’udar kontinuasaun hosi kontaktu sira ne'ebé halo iha semana liubá, durante Singapore International Cyber Week, bainhira Miguel Manetelu simu konvite ida hosi Ministru Justisa no Asuntu Dijitál Estónia nian, Liisa-Ly Pakosta, hodi aprofunda kooperasaun bilaterál iha área sira-ne'e.

Timor-Leste no Estónia iha ona akordu atu kontinua diskusaun iha nivel tékniku, liuhosi Ministériu Transportes no Komunikasoins, Gabinete Dijitalizasaun no Seguransa  Sibernétika, no mós entidade relevante sira, ho objetivu atu identifika área kooperasaun sira ne’ebé konkretu molok formaliza instrumentu kolaborasaun ne’ebé posivel.

Partisipasaun iha Global AI & Digital Summit hanesan parte ida hosi esforsu Governu nian atu dezenvolve infraestrutura no kapasidade sira ne’ebé nesesáriu ba transformasaun dijitál Timor-Leste nian no mós atu habelar kooperasaun téknika internasionál iha área dijitalizasaun, intelijénsia artifisiál no siberseguransa.

 

   Ba leten