Sorumutu Konsellu Ministrus loron 21 fulan-outubru tinan 2026

Prezidénsia Konsellu Ministrus

  Portavós Governu Timor-Leste
IX Governu Konstitusionál

……………………………………………………………………………………………………………

Komunikadu Imprensa

Sorumutu Konsellu Ministrus loron 21 fulan-outubru tinan 2026

Konsellu Ministrus hala’o sorumutu iha Palásiu Governu, Dili, no, delibera hodi aprova Roteiru Nasionál ba Implementasaun Kompromisu Ekonómiku ASEAN nian ba 2026-2030, ne’ebé aprezenta hosi Ministru Negósius Estranjeirus no Kooperasaun, Bendito dos Santos Freitas no Vise-Ministra ba Asuntus ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel.

Roteiru ida-ne’e estabelese kuadru nasionál ba orientasaun no koordenasaun atu garante implementasaun,  ho forma koordenada no fazeada (tuir faze), ba kompromisus ekonómikus ne’ebé Timor-Leste halo ona iha ASEAN nia laran durante períodu husi 2026 to’o 2030, hodi define prioridade, asaun, no responsabilidade institusionál sira. Roteiru ne’e akompaña ho Planu Asaun Estratéjiku Setoriál 19 ba 2026-2030 no Planu Traballu Setoriál 19 ba 2026-2027, ne’ebé transforma kompromisu sira ne’e sai prioridades, reformas no asaun konkreta sira iha setór oioin.

Deliberasaun ne’e determina katak ministérius, instituisaun sira, no entidade públika sira seluk ne’ebé envolve tenke asegura ezekusaun ba asaun sira ne’ebé prevee ona iha ida-idak nia área responsabilidade nian,  enkuantu Ministériu Negósius Estranjeirus no Kooperasaun, ho koordenasaun husi Vise-Ministra ba Asuntus ASEAN, ne’ebé responsavel atu garante koordenasaun jerál, akompañamentu, koordenasaun no konsolasaun ba progresu sira ne’ebé hetan ona iha implementasaun ba Roteiru.

Entidade responsavel sira tenke fornese beibeik informasaun kona-ba progresu implementasaun medida sira-nian, ne’ebé inklui progresu ne’ebé atinje ona, obstákulus ne’ebé identifika ona, no mós medidas ne’ebé propoin atu rezolve obstákulu sira ne’e. Roteiru sei sujeita mós ba monitorizasaun no revizaun periódika, hodi konsidera evolusaun kompromisu sira Timor-Leste nian iha ámbitu ASEAN, desizaun hosi ninia órgaun kompetente sira, no mós prioridade nasionál.

Ho desizaun ida-ne’e, Governu hanoin atu garante aproximasaun nasionál ida ne’ebé koordenada no koerente hodi kumpre kompromisu ekonómiku sira ne’ebé halo ona iha ámbitu ASEAN nian no hodi aprofunda partisipasaun Timor-Leste nian iha Komunidade Ekonómika ASEAN nian.

*****

Konsellu Ministrus aprova ona projetu Proposta Lei haat, ne’ebé aprezenta hosi Ministru Administrasaun Estatál, Tomás do Rosário Cabral, relasiona ho alterasaun lejizlasaun eleitorál no rejistu eleitorál, ho objetivu atu atualiza no armoniza prosedimentu eleitorál, moderniza sistema resenseamentu, no mós fasilita ezersísiu direitu votu nian.

Proposta sira ne’ebé aprova ona inklui alterasaun daruak ba Lei n.º 22/2021, loron 4 fulan-novembru, Lei Eleitorál Munisipál; alterasaun daruak ba Lei n.º 6/2016, loron 25 fulan-maiu, Lei Resenseamentu Eleitorál; alterasaun daneen ba Lei n.º 6/2006, loron 28 fulan-dezembru, Lei Eleitorál ba Parlamentu Nasionál; no alterasaun ba dala hitu ba Lei n.º 7/2006, loron 28 fulan-dezembru, Lei Eleitorál ba Prezidente Repúblika.

Entre medida prinsipál sira ne’ebé propoin, maka hasa’e asesibilidade hosi prosesu eleitorál ba ema sira ho defisiénsia, liuliu liuhosi introdusaun hosi matrís (modelu) sira boletin votu nian iha letra braille, apoiu ba eleitór sira ho difikuldade mobilidade nian, no mós votu asistidu iha kazu sira ne’ebé prevee iha lei. Prevee mós estensaun oras votasaun nian iha estranjeiru to’o tuku 8 kalan ba eleisaun Prezidente Repúblika no Parlamentu Nasionál, ho objetivu atu fasilita partisipasaun eleitorál hosi sidadaun timoroan sira ne’ebé hela iha diáspora.

Iha ámbitu hosi resenseamentu eleitorál, mudansa sira ho objetivu atu konsolida dijitalizasaun hosi sistema, hodi estabelese uzu hosi formuláriu eletróniku no rejistu hosi dadus biométriku, inklui impresaun dijitál (impresaun liman-fuan) no fotografia hosi eleitór, no ho introdusaun elementu foun sira seguransa nian iha kartaun eleitorál, liuliu kódigu QR ida. Aleinde ne’e, propoin posibilidade atu harii komisaun sira rejistu eleitorál nian iha nasaun sira ne’ebé maka Timor-Leste laiha reprezentasaun diplomátika, liuhosi sidadaun timoroan na’in rua ho idoneidade provadu ne’ebé hela iha nasaun ne’e.

Proposta sira ne’e inklui mós atualizasaun rekizitus hodi aprezenta kandidaturas, posibilidade hodi ajusta númeru hosi ofisiál eleitorál balun ba númeru hosi eleitór sira ne’ebé rejistadu iha sentru votu nian no estasaun votu nian, no mós mudansa sira seluk ne’ebé ho objetivu atu hadi’a organizasaun hosi aktu eleitorál. Iha kazu eleisaun munisipál, kandidatura sira ba Prezidente no Vise-Prezidente Munisípiu ne’ebé aprezenta hosi grupu sidadaun sira tenke kontinua halibur apoiu hosi pelumenus 5% hosi eleitór sira ne’ebé rejistadu iha munisípiu ne’e, agora tenke inklui pelumenus proponente na’in-50 hosi sub-unidade ida-idak ne’ebé maka halo parte iha munisípiu ne’e.

Ho mudansa sira-ne’e, objetivu mak atu moderniza no armoniza kuadru eleitorál, halo prosesu sira votasaun no rejistu nian sai asesivel liután, no mós adapta lejizlasaun ho evolusaun teknolójika no esperiénsia ne’ebé hetan iha hala’o prosesu eleitorál iha Timor-Leste.

****

Tuir proposta sira ne’ebé aprezenta hosi Ministru Administrasaun Estatál, Tomás do Rosário Cabral, Konsellu Ministrus delibera hodi aprova tema “Tinan 51 Istória – Konsolida Estabilidade no Promove Dezenvolvimentu Sustentável” ba komemorasaun Aniversáriu Proklamasaun Independénsia Unilaterál Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian ba dala 51.

****

Konsellu Ministrus aprova ona projetu Dekretu-Lei, ne’ebé aprezenta hosi Ministra Saúde, Elia A. A. dos Reis Amaral, kona-ba Rejime promosaun estraordináriu ba pesoál integradu iha karreira profisionál saúde nian iha Administrasaun Públika ba tinan 2026.

Dekretu ida-ne’e kontinua rejime promosaun estraordináriu tinan 2025 nian no estabelese vaga 1.874 ba promosaun profisionál saúde sira ne’ebé la hetan promosaun iha tinan kotuk. Rejime ne’e kobre médikus, enfermeirus, parteiras, no mós téknikus diagnóstiku, terapéutika no saúde públika nian. Promosaun prodús efeitu iha loron 1 fulan-jullu tinan 2026.

Ho medida ida-ne’e, Governu iha intensaun atu hasa’e valorizasaun no motivasaun ba profisionál saúde sira, promove progresaun karreira, no kontribui ba reforsu Servisu Nasionál Saúde nian.

****

Konsellu Ministrus aprova projetu Proposta  Lei kona-ba alterasaun dahuluk ba Lei n.º 15/2017, loron 23 fulan-agostu,  Lei Investimentu Privadu, ho objetivu atu reforsa kondisaun  sira ba  atrasaun (dada) projetus  investimentu nian  no reinvestimentu ho dimensaun boot no mós ne’ebé iha interese estratéjiku ba dezenvolvimentu Timor-Leste.

Proposta ne’e mantén rejime jerál ba konsesaun benefísiu fiskál no insentivu aduaneiru no mós introdús rejime espesífiku ida ba projetus investimentu ka reinvestimentu nian ne’ebé konsidera iha interese nasionál boot, iha ámbitu Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu. Ba projetu sira-ne’e, benefísiu sira bele fó ba tinan 25, ne’ebé renovavel ba períodu hanesan, liuhusi rekoñesimentu husi Rezolusaun Governu nian, ho konsiderasaun ba dimensaun ka natureza investimentu nian no mós ninia impaktu ekonómiku, sosiál, ambientál ka teknolójiku.

Diploma ne’e mós klarifika no dezenvolve rejime kona-ba akordu espesiál sira investimentu nian, hodi estabelese ho detalle liután kondisaun sira ba ninia selebrasaun no mós kompromisu husi investidór sira, liuliu kona-ba kriasaun empregu ba traballadór timoroan sira no sira-nia formasaun profisionál, akizisaun beins no servisus husi fornesedór lokál sira, protesaun ba ambiente, no mós apoiu ba komunidade lokál.

Aleinde ne’e, estabelese mós  garantia ba estabilidade jurídika no fiskál relasiona ho benefísiu sira ne’ebé fó, sein prejuizu ba aplikasaun regra  interese públiku nian, no mós reforsa mekanizmu sira monitorizasaun no fiskalizasaun nian ba projetu no konsekuénsia sira karik iha inkumprimentu, inklui posibilidade atu hakotu akordu no lakon benefísiu sira ne’ebé fó.

****

Tuir projetu ne’ebé aprezenta hosi Ministru Obras Públikas, Samuel Marçal, Konsellu Ministrus delibera hodi aprova ajustamentu temporáriu ba folin unitáriu referénsia nian hosi produtu petrolíferu no simentu ne’ebé uza iha ezekusaun obras públikas, haree ba aumentu hosi kustu hosi materiál hirak ne’e iha merkadu nasionál no internasionál, asosiadu ho konflitu armadu iha Europa no Médiu Oriente.

Deliberasaun ne’e determina katak Ajénsia Dezenvolvimentu Nasionál (ADN, IP) atualiza folin referénsia, konsidera valór hosi US$ 1,65 kada litru kombustivel nian, US$ 5 kada saku simentu nian, no US$ 1,25 kada kilograma hosi material betuminozu nian.

Medida ne’e ho objetivu atu adapta kustu obras públikas nian ho realidade merkadu nian, evita suspensaun projetu, no mós garante kontinuidade no kualidade konstrusaun infraestruturas públikas nian. ADN mós iha responsabilidade atu akompaña beibeik dezenvolvimentu folin sira no halo ajustamentu nesesáriu sira hodi proteje interese Estadu nian no empreza sira ne’ebé envolve.

****

Ikusliu, Ministru Komérsiu no Indústria, Filipus Nino Pereira, aprezenta ba Konsellu Ministrus Memorandu  Entendimentu ne’ebé sei asina entre Ministériu Komérsiu no Indústria Timor-Leste no Ministériu Propriedade Intelektuál Repúblika Koreia (Koreia Súl), ho objetivu atu hametin  kooperasaun bilaterál iha área propriedade intelektuál.

Memorandu ne’e estabelese kuadru ida ba kooperasaun ho objetivu atu haforsa kapasidade institusionál Timor-Leste nian iha área ida-ne’e, liuhusi fahe koñesimentu no esperiénsia sira, formasaun ba tékniku sira, no mós interkámbiu pesoál espesializadu sira. Memorandu ne’e prevee mós kooperasaun hodi dezenvolve polítika no lejizlasaun, proteje direitu propriedade intelektuál, no mós hodi promove ninia utilizasaun ekonómika, inklui komersializasaun produtu no inovasaun. REMATA

url: https://timor-leste.gov.tl?lang=tp&p=53148