Timor-Leste no Indonézia asina akordu atu promove no proteje investimentu

Seg. 19 outubru 2026, 10:00h
855340373_1119666303789837_6800156452633650606_n

Iha loron 15 fulan-outubru tinan 2026, iha Jakarta, Governu Timor-Leste no Indonézia asina Akordu Bilaterál ida kona-ba Promosaun no Protesaun Investimentu, ne’ebé estabelese enkuadramentu ida hodi promove, fasilita no proteje investimentu entre nasaun rua ne’e. 850328883_1616969960169791_780531676154598288_n Captura de ecrã 2026-10-19 095806 854235909_2870236673361846_6296723170268966821_n 853912777_1646409560611594_237472567692460412_n 850328883_1616969960169791_780531676154598288_n 853230711_1660324892292054_1349813497689934162_n

Akordu ne’e asina husi Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór Asuntus Ekonómikus no Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Kalbuadi Lay, no husi Ministru Investimentu no Industrializasaun Indonézia no mós responsavel ba Ajénsia Koordenasaun Investimentu (BKPM), Rosan Perkasa Roeslani.

Asinatura ne'e kumpre kompromisu ida ne'ebé estabelese ona husi Governu rua ne’e iha tinan 2023. Negosiasaun formál hahú iha fulan-novembru tinan 2024 no prosesu revizaun jurídika ba testu ne'e remata iha fulan-agostu tinan 2025.

Iha sorumutu Konsellu Ministrus nian, iha loron 7 fulan-outubru tinan 2026, analiza ona aprezentasaun akordu ida-ne’e nian, ho objetivu atu kria kondisaun sira ne’ebé favoravel liu ba investimentu entre país rua ne’e, liuhusi kuadru ida ba protesaun no tratamentu investimentu, fasilitasaun prosedimentu no mekanizmu sira atu resolve litíjius ne’ebé bele akontese.

Akordu ne’e bazeia ba área tolu: promosaun, hodi haburas ambiente ida ne’ebé kondusivu ba investimentu; fasilitasaun, liuhusi hasa’e transparénsia, efisiénsia prosedimentu no kooperasaun entre parte sira; no protesaun, liuhusi regra sira kona-ba tratamentu ba investimentu no seguransa jurídika.

Instrumentu ne’e mós prevee troka informasaun kona-ba oportunidade investimentu no reforsu relasaun entre setór privadu nasaun rua ne’e nian. Entre área sira ne'ebé identifika ona ba dezenvolvimentu kooperasaun nian mak indústria tranformadora, infraestrutura, enerjia renovável, lojístika no teknolojia dijitál.

Indonézia nu’udar parseiru komersiál prinsipál Timor-Leste nian entre nasaun ASEAN sira. Iha tinan 2025, komérsiu bilaterál atinje dolar amerikanu millaun 423,63, ne'ebé reprezenta maizumenus 76% husi komérsiu Timor-Leste nian ho Estadus-Membrus husi organizasaun ne’e nian. Hosi fulan-janeiru to’o fulan-agostu tinan 2026, troka komersiál entre nasaun rua ne'e hamutuk dolar amerikanu millaun 273,86.

Asinatura ne’e hala’o durante vizita delegasaun Timor-Leste nian ba Indonézia iha okaziaun Trade Expo Indonézia ba dala 41, ne’ebé hala’o iha loron 14 to’o 18 fulan-outubru.  Durante eventu ne’e, Francisco Kalbuadi Lay hasoru malu ho Ministru Komérsiu Indonézia nian, Budi Santoso, hodi ko’alia kona-ba diversifikasaun komérsiu bilaterál, habelar asesu ba merkadu no kooperasaun entre operadór ekonómiku sira iha nasaun rua ne’e.

Vise-Ministru Komérsiu no Indústria, Augusto Júnior Trindade, hasoru malu mós ho Vise-Ministra Komérsiu Indonézia, Dyah Roro Esti, iha ne’ebé sira ko’alia kona-ba oportunidade atu hasa’e troka komersiál no promove produtu sira husi país rua ne’e, ne’ebé inklui kafé no kraviñu husi Timor-Leste.

Serimónia asinatura ne’e hetan mós partisipasaun husi Ministru Transportes no Komunikasoins, Miguel Marques Gonçalves Manetelu, Vise-Ministru Komérsiu no Indústria, Augusto Júnior Trindade, no mós Embaixadora Timor-Leste ba ASEAN.

Asinatura akordu ne’e estabelese kuadru bilaterál foun ida ba promosaun, fasilitasaun no protesaun investimentu no mós dezenvolvimentu kooperasaun ekonómika entre Timor-Leste no Indonézia.

 

   Ba leten