Ministru Petróleu no Rekursus Minerais, Francisco da Costa Monteiro, iha loron 5 no 9 fulan-outubru tinan 2026, iha Bruxelas, Béljika, partisipa iha sorumutu no atividade sira ne’ebé hala’o iha ámbitu Konferénsia Globál Inisiativa ba Transparénsia Indústria Estrativas (EITI, akrónimu iha lian inglés), iha ne’ebé nia aprezenta esperiénsia Timor-Leste nian kona-ba jestaun rekursus naturais no fó-sai kompromisu foun atu hametin transparénsia iha setór petrolíferu no minerál.

Konferénsia Globál EITI ba da-10 hala’o iha loron 8 no 9 fulan-outubru, ho tema “Transparénsia ba Prosperidade ida ne’ebé Hamutuk”, no halibur reprezentante governu sira, emprezas, sosiedade sivíl no parseiru internasionál sira hodi debate kona-ba governasaun rekursus naturais, investimentu responsavel, mobilizasaun reseitas, no mós tranzisaun no seguransa enerjétika.
Iha ámbitu programa ne’e, Francisco Monteiro iha loron 6 hasoru-malu ho Maria van der Hoeven, ne’ebé asume prezidénsia Konsellu Administrasaun EITI nian ba mandatu hosi 2026 to’o 2029. Sorumutu ne’e foka ba evolusaun inisiativa ne’ebé relasiona ho transformasaun iha setór enerjétiku, nesesidade investimentu no mobilizasaun finansiamentu ba projetu dezenvolvimentu rekursus naturais.
Iha loron tuirmai, Ministru partisipa nu’udar oradór konvidadu iha sesaun “Husi Preparasaun ba Prosperidade Hamutuk: Lisoins husi País Luzófonu sira ne’ebé envolve iha EITI iha Áfrika no Ázia”, ho reprezentante sira husi Timor-Leste, Angola, Mosambike no São Tomé e Príncipe. Francisco Monteiro aprezenta Timor-Leste nia esperiénsia, ne’ebé implementa EITI husikedas 2008, no ko’alia kona-ba dezafiu transparénsia, regulamentu no supervizaun públika ne’ebé relasiona ho dezenvolvimentu setór petrolíferu no minerál. Embaixadora Timor-Leste ba Reinu Béljika no Uniaun Europeia, Maria Lurdes Bessa, akompaña partisipasaun delegasaun timoroan iha atividade sira ne’ebé hala’o iha Bruxelas.
Iha loron 8, durante Forun Lideransa Konferénsia Globál, Francisco Monteiro, lori Governu nia naran fó-sai kompromisu tolu hodi hametin transparénsia iha setór petrolíferu no minerál: avansa husi relatóriu periódiku atuál ba divulgasaun informasaun ida ne’ebé sistemátiku, atempadu (tuir tempu) no asesivel liu; reforsa divulgasaun kona-ba partisipasaun Estadu, kontratu no lisensa, benefisiáriu efetivu no mós matéria sira seluk ne’ebé inklui iha Norma EITI nian; no intensifika divulgasaun públika no mós diálogu kona-ba jestaun no dezenvolvimentu rekursus naturais.
Ministru ne’e defende katak transparénsia tenke halo parte iha jestaun rekursus naturais loro-loron nian no aumentu partisipasaun Estadu iha projetu estratéjiku tenke akompaña ho mekanizmu sira ne’ebé adekuadu ba governasaun, prestasaun kontas no supervizaun públika.
Partisipasaun nasionál remata iha loron 9, ho diskursu husi Francisco Monteiro iha sesaun “Seguransa Enerjétika iha Sudeste Aziátiku: Reforsa reziliénsia iha Era ida Inserteza Jeopolítika”. Ministru aprezenta esperiénsia nasionál kona-ba jestaun rekursus naturais, inklui modelu governasaun Fundu Petrolíferu, no mós ko’alia kona-ba dezafiu sira ne’ebé mosu husi kreximentu setór minerál no dezenvolvimentu projetus petrolíferus estratéjikus.
Iha kontestu ida-ne’e, nia refere avansu sira negosiasaun Greater Sunrise nian entre Timor-Leste, Austrália no konsórsiu projetu, inklui akordu ne’ebé alkansa ona iha nivel tékniku kona-ba Kódigu Minerasaun Petrolífera, Kontratu Partilla Produsaun no Rejime Fiskál, ne’ebé la’o hela tuir ida-idak nia prosesu aprovasaun interna.
Iha kontestu adezaun Timor-Leste nian ba ASEAN, Ministru destaka mós kontribuisaun ne’ebé dezenvolvimentu rekursus nasionais bele fó ba seguransa enerjétika rejionál ho forma responsavel, ne’ebé relasiona ho reforsu instituisaun, transparénsia no mekanizmu prestasaun kontas.