Prosesu apresiasaun parlamentár ba Proposta Lei Orsamentu Jerál Estadu ba tinan 2027 (OJE 2027) tama ona iha faze audiénsia iha Komisaun Espesializada Permanente Parlamentu Nasionál nian, ho partisipasaun hosi membrus Governu no responsavel sira hosi entidade Administrasaun Públika, hodi aprezenta no esklarese proposta orsamentál setor ida-idak nian.

Audiénsia ne’e permite Deputadu sira atu analiza proposta dotasaun, prioridade, no rezultadu sira ne’ebé prevee ba setór ida-idak, avalia kapasidade ezekusaun, no hetan esklaresimentu nesesáriu ba elaborasaun paresér setoriál sira. Paresér sira-ne’e tuir mai sei haruka ba Komisaun Finansas Públikas (Komisaun C), ne’ebé responsavel ba elaborasaun Relatóriu no Paresér kona-ba proposta OJE 2027.
Audiénsia hahú iha loron 13 fulan-outubru ho Komisaun Saúde, Seguransa Sosiál no Igualdade Jéneru (Komisaun F), ne’ebé simu Ministériu Saúde no ninia entidade tutelada sira. Serbisu sira ne’e kontinua ohin, loron 15 fulan-outubru, ho audisaun husi Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun no mós instituisaun sira seluk iha setór ne’e. Ohin mós, Komisaun Asuntus Konstituisionais no Justisa (Komisaun A) simu Ministériu Justisa no entidade tutelada sira, Tribunál Rekursu, Prokuradoria Jerál Repúblika, Defensoria Públika, no mós Provedoria Direitus Umanus no Justisa. Audiénsia sei kontinua to’o loron 23 fulan-outubru, ne’ebé abranje membru Governu seluk no responsavel hosi instituisaun públika sira, tuir kalendáriu ne’ebé estabelese ona hosi Komisaun ida-idak.
Horisehik, loron 14 fulan-outubru, hala’o semináriu “Panorama Orsamentál 2027″, promove hosi Komisaun C, ne’ebé halibur Governu, Parlamentu Nasionál, instituisaun Estadu sira, setór privadu, sosiedade sivíl, no parseiru dezenvolvimentu sira hodi diskute situasaun ekonómika no finanseira nasionál, perspetiva makroekonómika, sustentabilidade finansas públikas, dívida públika, Fundu Petrolíferu, no mós kualidade no ezekusaun despeza públika.
Iha semináriu ne’e, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão destaka dezenvolvimentu infraestrutura bázika sira iha área rurál nu’udar prioridades ba tinan 2027, liuliu eskola, unidade saúde, no hela-fatin ba profesór no mós profisionál saúde sira, ho objetivu atu hadi’a komunidade sira nia asesu ba servisus públikus. Xefe Governu ne’e refere mós ba nesesidade orsamentál ne’ebé asosiadu ho eleisaun prezidensiál ba tinan 2027, realizasaun eleisaun munisipál, no mós preparasaun Timor-Leste atu asume Prezidénsia ASEAN iha tinan 2029.
Kona-ba preparasaun ba Prezidénsia ASEAN, Primeiru-Ministru hatete: “Ita tenke prepara-an durante tinan 2027 no 2028 nia laran atu asume Prezidénsia ASEAN iha tinan 2029. País membru sira hosi organizasaun ne’e salienta ona katak presiza infraestrutura sira ne’ebé adekuadu hodi garante ita-nia preparasaun”.
Aprezenta mós perspetiva makroekonómika ba tinan oinmai. Tuir projesaun hosi Ministériu Finansas, PIB la’ós petrolíferu prevee sei sa’e ba 4,6% iha termu reál ba tinan 2027, kompara ho 4,3% ne’ebé prevee ba tinan 2026. Investimentu prevee sei aumenta ba 6,5%, konsumu família sira nian 3%, konsumu públiku 3,6%, no esportasaun 9,3%. Inflasaun média ho estimativa iha 1,8% ba tinan 2027.
Ministériu Finansas salienta mós nesesidade atu reforsa kapasidade produtiva nasionál, promove investimentu iha setór agrikultura, peskas, turizmu, no infraestrutura, no mós kria kondisaun ba dezenvolvimentu setór privadu, atu nune’e hamenus neineik dependénsia ekonomia ba despeza públika.
Iha kontestu ida-ne’e, Vise-Ministra Finansas, Regina de Jesus, hatete katak “OJE 2027 la’ós de’it dokumentu ida ne’ebé hatudu osan hira maka Governu hakarak atu gasta; maibé hatudu mós oinsá Governu define prioridade sira, aloka rekursus limitadus, hadi’a kualidade despeza públika, no prepara ekonomia atu sai produtiva, diversifikada, no menus dependente ba Fundu Petrolíferu”.
Proposta Lei OJE 2027, ne’ebé aprova hosi Konsellu Ministrus iha loron 30 fulan-setembru no entrega ba Parlamentu Nasionál iha loron 1 fulan-outubru, aprezenta montante globál konsolidadu dolar amerikanu millaun 2.568,5. Proposta Lei ne’e inklui orsamentu ba Administrasaun Sentrál, Seguransa Sosiál, no Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambenu (RAEOA), ho dolar amerikanu millaun 2.487,4 aloka ba Administrasaun Sentrál, dolar amerikanu millaun 186,55 ba Seguransa Sosiál, no dolar amerikanu millaun 56,1 ba RAEOA.
Ho lema “Hametin Reziliénsia liuhosi Transformasaun: Diversifika Ekonomia ba Futuru ida ne’ebé Sustentável”, proposta ne’e inklui medida sira hanesan, reforsa servisu edukasaun no saúde, dezenvolvimentu setór petróleu no rekursus minerais, kontinuidade fornesimentu eletrisidade, apoiu ba Kombatente Libertasaun Nasionál no família vulneravel sira, alimentasaun ba eskola no reforsu administrasaun subnasionál, nesesidade relasiona ho eleisaun no ASEAN, orden públika no seguransa, no mós medida sira ba diversifikasaun ekonómika iha setór turizmu no peskas.
Prosesu parlamentár prevee katak paresér setoriál sira tenke hetan aprovasaun no haruka ba Komisaun C to’o loron 26 fulan-outubru. Komisaun C iha tempu to’o loron 4 fulan-novembru atu finaliza ninia relatóriu no paresér kona-ba proposta ne’e. Tuirfali ho diskusaun no votasaun ba OJE 2027 iha plenáriu, iha jeneralidade no espesialidade, no mós votasaun final globál.