Governu Timor-Leste

Ministru Komérsiu no Indústria, Filipus Nino Pereira, loke workshop ida iha loron 13 fulan-setembru tinan 2026, iha Ministériu Komérsiu no Indústria iha Dili, ne’ebé dedikadu atu halo revizaun ba aplikasaun Lei Protesaun ba Konsumidór, ho objetivu atu avalia ninia implementasaun no identifika posibilidade melloria iha kuadru protesaun ba konsumidór iha Timor-Leste. 

Workshop ne’e, ho tema “Hametin Protesaun ba Konsumidór liuhosi Prátika Regulatória”, halibur reprezentante sira hosi instituisaun públika, parseiru dezenvolvimentu, setór privadu, no parte interesada sira seluk, iha ámbitu Revizaun Pós-Implementasaun (Post-Implementation Review – PIR) Lei n.º 8/2016, loron 8 fulan-jullu, kona-ba Protesaun ba Konsumidór.

Lei Protesaun ba Konsumidór estabelese rejime jurídiku aplikavel ba relasaun konsumu iha Timor-Leste, define funsaun sira Estadu nian iha matéria ida-ne’e, direitu konsumidór sira nian, no mós knaar asosiasaun konsumidór sira nian.

Revizaun ne’ebé la’o daudaun ne’e ho objetivu atu avalia aplikasaun lejizlasaun nian dezde ninia entrada iha vigór, identifika difikuldade no lakuna sira, no mós halibur dadus no esperiénsia sira ne’ebé bele sai hanesan baze atu formula rekomendasaun sira hodi hadi’a ninia implementasaun no efikásia.

Prosesu ne'e envolve ona partisipasaun hosi instituisoins públikas, reguladór sira, emprezas, organizasaun sosiedade sivíl sira, no konsumidór sira. Iha fulan-jullu, ronda dahuluk konsulta nian halibur reprezentantes hosi setór sira-ne'e iha Dili, ne'ebé tuir fali entrevista ho instituisaun oioin, inklui Autoridade Nasionál Komunikasaun, Banku Sentrál Timor-Leste, no TANE Konsumidór.

Hosi loron 17 to’o 22 fulan-agostu, prosesu ne’e kontinua ho konsulta foun sira iha Dili no iha munisípiu Manatutu, hodi permite rekolle kontribuisaun sira kona-ba aplikasaun hosi lejizlasaun iha nivel nasionál no munisipál. Rekolla informasaun ne’e kompleta liuhosi kestionáriu sira no inkéritu online ida.

Iha abertura workshop ne’e, Ministru Filipus Nino Pereira destaka relasaun entre protesaun ba konsumidór, konfiansa iha relasaun komersiál, no funsionamentu merkadu nian.

 “Protesaun ba konsumidór importante tebes hodi harii konfiansa entre konsumidór no empreza sira. Kontribui mós ba konkorrénsia ida ne’ebé justa, promove prátika komersiál sira ne’ebé responsavel, no kria merkadu ida ne’ebé transparente. Bainhira ekonomia nasionál kontinua dezenvolve, importante atu garante katak lei no regulamentu sira nafatin efetivu, relevante, no responde ba nesesidades povu Timor-Leste nian”, nia hateten.

Revizaun Pós-Implementasaun hetan apoiu iha ámbitu kooperasaun ho Reinu Unidu, liuhosi Programa Integrasaun Ekonómika ASEAN-Reinu Unidu, no mós asisténsia téknika hosi parseiru sira hanesan Sentru Komérsiu Internasionál no Banku Dezenvolvimentu Aziátiku.

Prosesu ne’e relasiona mós ho preparasaun Timor-Leste nian ba integrasaun ekonómika rejionál, ne’ebé inklui dezenvolvimentu no aplikasaun ba lejizlasaun no mós mekanizmu institusionál sira iha área konkorrénsia no protesaun ba konsumidór sira, aleinde matéria sira seluk ne’ebé inklui iha kooperasaun ekonómika ASEAN nian.

Sei analiza kontribuisaun sira ne’ebé rekolle iha faze konsulta oioin hodi apoia elaborasaun rekomendasaun sira ne’ebé ho objetivu atu hadi’a aplikasaun no efikásia rejime protesaun nian ba konsumidór iha Timor-Leste.