Timor-Leste prepara integrasaun iha ekonomia dijitál ASEAN liuhosi Akordu-Kuadru DEFA
Ministru Komérsiu no Indústria, Filipus Nino Pereira, iha loron 13 fulan-outubru tinan 2026, iha Dili, partisipa iha abertura Workshop Nasionál kona-ba Akordu-Kuadru ASEAN sobre Ekonomia Dijitál (Digital Economy Framework Agreement – DEFA), ne’ebé ho objetivu atu hametin preparasaun nasionál ba integrasaun Timor-Leste nian iha ekonomia dijitál rejionál.

Workshop ne’e organiza hosi Ministériu Komérsiu no Indústria, serbisu hamutuk ho Sentru Komérsiu Internasionál (ITC), ho apoiu husi Sekretariadu ASEAN no Uniaun Europeia, no mós halibur reprezentantes husi instituisaun públika sira no setór privadu hodi analiza rekizitu no mekanizmu sira ne’ebé presiza ba implementasaun akordu ne’e.
DEFA estabelese kuadru rejionál ida hodi promove ekonomia dijitál ida ne’ebé integradu iha ASEAN, liuhusi armonizasaun normas no prosedimentus entre Estadu-Membrus. Akordu ne’e kobre área sira hanesan komérsiu no pagamentu eletróniku, identidade dijitál, protesaun no fluksu transfronteirisu dadus, siberseguransa, no mós teknolojia emerjente.
Iha ninia intervensaun, Ministru Filipus Nino Pereira afirma katak “transformasaun dijitál la’ós de’it ona ambisaun teknolójika ida, maibé imperativu ekonómiku ida. Ba Timor-Leste, ne’e nu’udar oportunidade importante ida hodi diversifika ekonomia, hametin kompetitividade empreza, atrai investimentu, no partisipa ho forma signifikativa liu iha kadeias valór regionais no globais”.
Workshop ne’e permite analiza preparasaun instituisaun nasionál no mós koordenasaun nesesária entre setór oioin Governu nian, inklui iha área aduaneira, pagamentu eletróniku no enkuadramentu legál. Interoperabilidade husi plataformas dijitais, seguransa no fiabilidade dadus, no mós adekuasaun kuadru regulatóriu nu’udar mós parte hosi prosesu preparasaun nasionál.
Timor-Leste nia partisipasaun iha DEFA tenke kontribui hodi fasilita tranzasaun komersiál transfronteirisa no pagamentu eletróniku, hametin kooperasaun regulatóriu, no mós kria kondisaun di’ak-liu atu empreza mikro, ki’ik no média sira iha rai-laran bele hetan asesu ba merkadu rejionál. Kuadru rejionál ne’e inklui mós oportunidade iha setór teknolojia informasaun no komunikasaun, servisu dijitál, no mós komérsiu eletróniku.
Realizasaun workshop ne’e fó kontinuasaun ba preparasaun Timor-Leste hodi partisipa iha instrumentus ekonómikus ASEAN. Iha loron 30 fulan-setembru tinan 2026, Konsellu Ministrus fó ona podér tomak ba Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór Asuntus Ekonómikus no Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Kalbuadi Lay, lori Repúblika Demokrátika Timor-Leste nia naran asina Akordu-Kuadru ASEAN kona-ba Ekonomia Dijitál.
Asinatura DEFA ne’e prevee sei halo iha ámbitu Simeira ASEAN ne’ebé sei hala’o iha fulan-novembru, iha Filipinas. Ministru Komérsiu no Indústria hatete mós katak Akordu-Kuadru ASEAN sobre Konkorrénsia (ASEAN Framework Agreement on Competition – AFAC), kona-ba asinatura, nia simu ona mós podér tomak liuhusi desizaun Konsellu Ministrus iha loron 30 fulan-setembru, ne’ebé sei asina liuhosi via eletrónika.






































