Dill sai uma-na’in ba Konferénsia Rejionál no Expo Kooperativas ASEAN 2026 nian

Seg. 05 outubru 2026, 10:01h
831911376_1172381272012325_3457285310524016986_n

Governu Timor-Leste, liuhosi Sekretaria Estadu Kooperativas, hala’o Konferénsia Kooperativas Rejionál Dili no Diálogu Ministeriál (DRCCMD, sigla iha lian Inglés) 2026 no Expo Kooperativas ASEAN (ACE) 2026 nian, hahú husi loron 2 to’o 4 fulan-outubru tinan 2026, iha Dili, ho tema “Hakbiit Komunidade, Liga Nasaun sira”, ho partisipasaun husi reprezentante governu sira, movimentu kooperativu, setór privadu no instituisaun sira husi Estadus-Membrus ASEAN.

DRCCMD 2026 ne’e hala'o iha loron 2 no 3 fulan-outubru, no promove troka esperiénsia no debate no debate kona-ba papél kooperativas nian iha dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál, asesu ba finansiamentu, reforsu ligasaun sira ba merkadu, no mós integrasaun ekonómika rejionál. Aleinde ne’e, Expo Kooperativas ASEAN hala’o iha loron 2 to’o 4 fulan-outubru iha Centro de Convenções de Díli, ho aprezentasaun produtu no inisiativa sira hosi kooperativas, no mós empreza mikro, ki’ik no média iha Timor-Leste no nasaun sira ASEAN nian.

Sesaun abertura ba Konferénsia ne’e prezide husi Ministru Komérsiu no Indústria, Filipus Nino Pereira, ne’ebé reprezenta Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór Asuntus Ekonómikus no Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Kalbuadi Lay,  no konta mós diskursu sira husi Sekretáriu Estadu Kooperativas, Arsénio Pereira da Silva, no Prezidente ASEAN Cooperative Organization, Datuk Seri Dr. Abdul Fattah Abdullah.

Iha ninia diskursu, Ministru Filipus Nino Pereira destaka papél setór kooperativu iha modelu dezenvolvimentu ekonómiku Timor-Leste nian, ne’ebé prevee  iha Konstituisaun, ne’ebé rekoñese koezisténsia setór públiku, setór privadu, setór kooperativu no sosiál.

Ministru ne’e afirma katak “kooperativas okupa fatin espesiál ida iha dezenvolvimentu nasionál Timor-Leste nian, tanba Konstituisaun rekoñese koezisténsia hosi setór públiku, privadu, setór kooperativu no sosiál”, no salienta nia kontribuisaun atu liga agrikultór sira ba merkadu, hadi’a asesu ba finansiamentu, kria meius subsisténsia no empregu, no mós reforsa reziliénsia komunidades nian. Nia mós subliña katak kooperativas fó dalan ba sira-nia membrus "atu sai parte ativa iha dezenvolvimentu, no la'ós de'it benefisiáriu".

Pontu prinsipál ida husi Konferénsia ne’e maka sesaun espesiál ne’ebé dedika ba tema “Avansa Integrasaun Ekonómika Timor-Leste nian iha ASEAN: Dalan Setoriál sira ba Futuru”, ne’ebé foka ba oportunidade no rekizitu sira ne’ebé asosiadu ho partisipasaun nasionál iha ekonomia rejionál. Partisipa iha painél ne’e Ministru Filipus Nino Pereira, Governadór Banku Sentrál Timor-Leste, Hélder Lopes, Adjuntu Sekretáriu-Jerál ASEAN ba Komunidade Ekonómika ASEAN nian, Satvinder Singh, Vise-Ministra ba Asuntus ASEAN, Milena Rangel, no Sekretáriu Estadu Kooperativas, Arsénio Pereira da Silva.

Durante sesaun ida-ne’e, analiza ona dalan sira ba integrasaun ekonómika Timor-Leste nian, liuliu iha setór komérsiu, agrikultura no kooperativas. Satvinder Singh destaka  oportunidade ba produtór timoroan sira atu hasa’e esportasaun kafé, produtu peska, budu tasi no produtu agroalimentár sira ba merkadu ASEAN, nune’e mós nesesidade atu reforsa padraun kualidade, sertifikasaun, valór adisionál  no kapasidade kooperativas nian.

Programa ne’e mós inklui sesaun sira ne’ebé ko’alia kona-ba papél no kontribuisaun kooperativas nian ba dezenvolvimentu nasionál no kreximentu ekonómiku inkluzivu, reforsu kooperativas nian liuhosi apoiu finanseiru no sistema bankáriu, no mós kontribuisaun kooperativas komunitárias ba transformasaun sosioekonómika, ho reprezentante sira husi Timor-Leste, Laos, Kamboja, Indonézia, Malázia, Aliansa Kooperativa Internasionál  ba Ázia-Pasífiku no Organizasaun  Internasionál Traballu.

Aleinde ne’e, Expo Kooperativas ASEAN 2026 nian ne’e fornese espasu ida ba divulgasaun produtu sira, estabelesimentu  kontaktu komersiál, no interkámbiu esperiénsias entre kooperativas no empreza sira iha rejiaun ne’e. Espozisaun ne’e hetan partisipasaun husi reprezentantes Estadus-Membrus ASEAN nian, kooperativas Timor-Leste, no mós empreza mikro, ki’ik no média sira. Tuir informasaun ne’ebé fó sai husi organizasaun ne’e, Timor-Leste oras ne’e daudaun iha kooperativa hamutuk 277, ho membru 41.952, ne’ebé mane na’in-21.934 no feto na’in-20.018.

Iha abertura espozisaun ne’e, Ministru Filipus Nino Pereira destaka oportunidade ne’ebé eventu ne’e oferese atu promove produtu, kultura no inovasaun, no mós atu hakbesik kooperativa no emprezáriu sira ba merkadu nasionál no rejionál. Espozisaun ne'e inklui mós debate, atividade kulturál, feira ida iha fatin nakloke  no espasu sira ne'ebé dedika ba aprezentasaun produtus no servisus.

Iha loron 3 fulan-outubru, Vise-Primeiru-Ministru Francisco Kalbuadi Lay, akompaña husi Ministru Filipus Nino Pereira no Sekretáriu Estadu Arsénio Pereira da Silva,  halo vizita ba Expo Kooperativas ASEAN iha Centro de Convenções de Díli.

Realizasaun DRCCMD 2026  no Expo Kooperativas ASEAN permite ona atu kria diálogu kona-ba polítikas públikas relasiona ho atividade kooperativa no empreza sira nian, no mós reforsa kontaktu sira entre setór kooperativu Timor-Leste nian no ninia parseiru rejionál sira.

 

   Ba leten