Governu lansa Planu Nasionál ba Médiu Prazu 2027-2030 no aprezenta rezultadu hosi implementasaun PED
Iha loron 1 fulan-outubru tinan 2026, iha Ministériu Finansas, Dili, Governu lansa Planu Nasionál ba Médiu Prazu (PMP) tinan 2027-2030 no Relatóriu hosi Progresu Monitorizasaun ba Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu (PED) tinan 2011-2024. Serimónia ne’e prezide hosi Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, no marka inísiu ba faze ikus implementasaun PED tinan 2011-2030 nian, ho definisaun ba prioridade no meta sira dezenvolvimentu nian ba tinan haat oinmai.
PMP ba tinan 2027-2030, aprova iha Konsellu Ministrus iha loron 2 fulan-setembru, estabelese prioridade nasionál sanulu no organiza asaun Governu nian iha pilár haat: Diversifikasaun ekonómika; infraestrutura; dezenvolvimentu sosiál no kapitál umanu; no dezenvolvimentu institusionál. Prioridade nasionál sira ne’e sei akompaña direta hosi Konsellu Ministrus no tenke sai matadalan iha elaborasaun orsamentu anuál.
Iha serimónia ne’e, Primeiru-Ministru afirma katak dokumentu rua-ne’e nu’udar “momentu nasionál kona-ba prestasaun kontas ho renovasaun kompromisu polítika”, no mós reprezenta “paktu ida: garantia katak vizaun tinan 2011 sei moris nafatin no katak faze ikus hosi Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu sei konklui ho dixiplina no unidade propózitu nian”.
Relatóriu ne’e avalia meta 199 ba kurtu prazu no médiu prazu iha setór prinsipál sira PED nian. Hosi sira-ne’e, meta 106, ne’ebé korresponde ba 53,3% konklui ka atinje ona iha faze avansadu implementasaun nian, 43% ezekuta ona parte balun, no besik 3% aprezenta nivel ezekusaun ne’ebé limitadu.
Entre rezultadu sira ne’ebé alkansa ona, ne’ebé sai destake maka melloria iha indikadór sosiál no infraestrutura. Vasinasaun infantíl atinje 98% no taxa alfabetizasaun nasionál atinje 72,4%. Eletrisidade atinje liu 99% hosi sidade no aldeia sira, konstroi mós estrada hodi hadi’a ligasaun entre komunidade sira, Portu Tibar ne’ebé hala’o ona operasaun, modernizasaun ba Aeroportu Nicolau Lobato ne’ebé la’o hela no Kabu Submarinu Timor-Leste ne’ebé estabelese ligasaun nasionál direta ba rede dijitál internasionál.
Relatóriu ne’e identifika mós área sira ne’ebé nia rezultadus nafatin iha objetivus ne’ebé define ona nia okos. Maski iha aumentu iha númeru negósiu sira ne'ebé rejistadu, hadi'a produtividade agríkola, no kriasaun empregu 14.400 hosi setór privadu formál entre 2021 no 2024, kreximentu ekonómiku seidauk atinje ritmu ne'ebé presiza atu hamosu empregu no oportunidade sira ne'ebé sufisiente.
“Iha nafatin joven timoroan barak ne’ebé susar atu hetan serbisu. Iha nafatin atividade ekonómika barak ne’ebé depende ba Estadu. No buat ne’ebé ita konsume barak mak importa, envezde prodús iha Timor-Leste”, dehan Primeiru-Ministru, ne’ebé destaka konstrusaun “ekonomia ida ne’ebé forte no produtiva” nu’udar faze dezenvolvimentu nasionál tuirmai.
Kona-ba ida-ne’e, PMP estabelese objetivu atu alkansa kreximentu PIB naun-petrolíferu anuál 6% to’o 2030 no 7,5% hafoin 2030, kria entre 5000 no 7000 kampu traballu formál foun iha setór privadu kada tinan, no aumenta setór privadu nia kuota hosi investimentu totál 15 to’o 25 pontu persentuál hosi PIB naun-petrolíferu.
Planu ne’e inklui medida sira atu habelar asesu ba finansiamentu, inklui rejime garantia kréditu no mekanizmu finansiamentu mistu, ne’ebé ho objetivu atu hamosu empréstimu adisionál dolar amerikanu millaun 40 ba empreza mikro, ki’ik no médiu sira. Prevee ona mós parseria públiku-privadu sira iha setór abitasaun, infraestrutura dijitál no enerjia renovável, no mós kriasaun Banku Nasionál Dezenvolvimentu.
Primeiru-Ministru destaka mós papél hosi setór privadu iha faze dezenvolvimentu foun ida-ne’e; “Ita presiza empreza timoroan sira atu aumenta produsaun, investimentu no fó servisu ba ema barak liután. Ita mós presiza investimentu estranjeiru ne’ebé responsavel hodi lori kapitál, kompeténsia no asesu ba merkadu”.
Adezaun Timor-Leste nian ba ASEAN no Organizasaun Mundiál Komérsiu habelar empreza timoroan sira nia asesu ba merkadu, investimentu, edukasaun, no abilidade. Maski nune’e, Primeiru-Ministru subliña katak "adezaun ne’e rasik, sei la transforma ita-nia ekonomia", hodi defende nesesidade atu dezenvolve empreza sira ne’ebé bele kompete, prodús beins no servisus, no mós kria empregu iha Timor-Leste.
Dezenvolvimentu kapitál umanu nu’udar mós área intervensaun PMP nian ida, liuhosi investimentu iha edukasaun, saúde no abilidade profisionál sira. Planu ne’e estabelese mós katak dezenvolvimentu ne’e tenke abranje feto, ema ho defisiénsia, foin-sa’e no família sira iha área rurál.
Iha nia diskursu, Primeiru-Ministru enkuadra prioridade sira-ne’e ho objetivu atu transforma rekursus nasionál sai baze ekonómika ida ne’ebé produtiva liu. “Ita-nia knaar mak atu konverte rikusoin ne’e sai ekonomia produtiva ida, envezde ita-nia ekonomia depende ba despeza hosi Fundu”, nia hateten, hodi hatutan tan katak “soberania ne’e la’ós slogan ida. Soberania ezije forsa ekonómika ne’ebé nesesáriu hodi foti desizaun ba ita-nia interese rasik. Soberania lahó forsa ekonómika sei la kompletu nafatin”.
PMP ne’e sei alínea ho siklu orsamentu anuál hahú hosi tinan 2027 no prevee reforsu mekanizmu monitorizasaun no koordenasaun interministeriál. Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku sei serbisu hamutuk ho Ministériu Finansas atu asegura integrasaun prioridade sira Planu nian iha prosesu orsamentál.
Primeiru-Ministru subliña katak implementasaun hosi Planu ne’e tenke avalia hosi nia rezultadu konkretu sira ba populasaun, hodi argumenta katak "povu timoroan sei la avalia susesu hosi Planu ida-ne'e bazeia ba númeru hosi meta sira ne'ebé aprezenta iha nia tabela sira. Sira sei avalia Planu ne’e bazeia ba mudansa ne'ebé akontese iha sira-nia moris".
Serimónia ne’e, hala’o ho tema “Hametin Planeamentu Estratéjiku ba Dezenvolvimentu ida ne’ebé Sustentável no Inkluzivu”, partisipa hosi membrus Governu no Parlamentu Nasionál, reprezentantes korpu diplomátiku, parseiru dezenvolvimentu sira, setór privadu, sosiedade sivíl, no komunidade akadémika.






































