Filme dokumentáriu “Rezisténsia 1975-1992” aprezenta istória luta ba Timor-Leste nia ukun rasik-an
Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, iha loron 29 fulan-setembru tinan 2026, iha Dili, partisipa iha estreia (aprezentasaun dahuluk) filme dokumentáriu “Rezisténsia 1975–1999: Istória Luta ba Timor-Leste nia Liberdade”, ne’ebé realiza iha ámbitu Dili International Film Festival (DIFF) tinan 2026. Sesaun ne’e sura mós partisipasaun hosi membrus Governu, deputadus, reprezentantes korpu diplomátiku no sosiedade sivíl. 
Filme dokumentáriu ne’e prodús ho kolaborasaun hosi Gabinete Primeiru-Ministru, Arkivu no Muzeu Rezisténsia Timorense (AMRT), no mós entidade sira-seluk, ne’ebé halibur materiál arkivu istóriku no sasin hosi ema sira ne’ebé partisipa ka sai sasin ba luta libertasaun nasionál.
Filme ne’e aprezenta istória luta ba Timor-Leste nia liberdade liuhosi frente tolu Rezisténsia nian (frente armada, klandestina no diplomátika) no mós inklui sasin hosi protagonista sira ne’ebé partisipa diretamente iha prosesu luta ba ukun rasik-an.
Produsaun ne’e ho objetivu atu prezerva no hatutan memória períodu istória nasionál ida-ne’e, liuliu ba jerasaun foun sira, liuhosi rejistu esperiénsia no akontesimentu sira ne’ebé sai marku importante iha Rezisténsia timorense.
Eis Reprezentante Espesiál Sekretáriu-Jerál Nasoins Unidas nian ba Konsulta Populár iha Timor-Leste no Xefe Misaun Nasoins Unidas nian iha Timor-Leste (UNAMET) iha tinan 1999, Ian Martin, partisipa mós iha estreia (aprezentasaun dahuluk) no destaka filme dokumentáriu ne’e nia kontribuisaun hodi transmite koñesimentu kona-ba istória luta povu timoroan nian ba jerasaun foun sira.
Ian Martin afirma katak "Timor-Leste iha nafatin ha'u-nia fuan" no hato'o nia dezeju atu istória hosi tinan 24 kona-ba luta no sakrifísiu povu timoroan nian bele komprende hosi jerasaun tomak, liuliu hosi joven sira ne'ebé la esperiénsia ou sente diretamente tempu ne’ebá. Nia salienta katak filme dokumentáriu ne’e nu’udar biban ida atu hatene di’ak-liu istória Timor-Leste nian no povu nia luta ba liberdade.
Ian Martin mós hanoin hikas ninia ligasaun pesoál ba prosesu ne’ebé lori ba Konsulta Populár iha tinan 1999 no destaka nesesidade atu prezerva memória komponente oioin Rezisténsia nian no mós hatutan ba jerasaun foun sira.
Iha loron balun molok estreia (aprezentasaun dahuluk), Ian Martin ho ekipa produsaun, inklui Ian White, hasoru-malu ho Primeiru-Ministru iha Palásiu Governu hodi aprezenta filme dokumentáriu ne’e.
Durante serimónia ne’e, Ian White agradese ba ema sira ne'ebé aseita hodi fó sasin ba filme dokumentáriu ne’e no hanoin hikas kontribuisaun hosi veteranu sira iha luta ba independénsia.
“Ita-boot sira iha korajen hodi konta ita-boot sira-nia istória rasik. Ha’u hato’o ha’u-nia respeitu ba veteranu hotu ne’ebé luta ba ukun rasik-an, ba sira ne’ebé iha-ne’e, ba sira ne’ebé la bele marka prezensa iha kalan ida-ne’e no ba sira ne’ebé la hamutuk ona ho ita. Imi-nia luta ba liberdade durante tinan 24 sei moris nafatin iha istória”.
Xefe Gabinete Primeiru-Ministru no Diretora Ezekutiva Gabinete Fronteiras Marítimas no Terrestres nian, Elizabeth Exposto, destaka mós papél Dili International Film Festival nu’udar espasu ida ba hatudu istória timoroan nian no produsaun internasionál. Edisaun tinan 2026 ne’e halibur realizadór no bainaka sira hosi país sanulu resin.
Hafoin estreia (aprezentasaun dahuluk) iha Dili, prevee mós sesaun aprezentasaun iha Arkivu no Muzeu Rezisténsia Timorense iha inísiu fulan-outubru, tuir fali ho aprezentasaun iha munisípiu sira-seluk Timor-Leste nian durante tinan 2026 no tinan 2027, molok filme dokumentáriu ne'e aprezenta ba públiku internasionál.
