Sorumutu Konsellu Ministrus loron 30 fulan-setembru tinan 2026

Prezidénsia Konsellu Ministrus

  Portavós Governu Timor-Leste
IX Governu Konstitusionál

……………………………………………………………………………………………………………

Komunikadu Imprensa

Sorumutu Konsellu Ministrus loron 3o fulan-setembru tinan 2026

Konsellu Ministrus hala’o sorumutu iha Palásiu Governu, Dili, no delibera hodi apoia Relatóriu Estadu Timor-Leste nian sobre Revizaun Periódika Universál (RPU) 2022–2026, kona-ba direitus umanus, ne’ebé aprezenta husi Ministru Justisa, Sérgio de Jesus Fernandes da Costa Hornai.

Relatóriu ne’e aprezenta progresu prinsipál sira ne’ebé Timor-Leste alkansa iha área direitus umanus durante períodu husi 2022 to’o 2026 no mós medida sira ne’ebé adota hodi halo akompañamentu ba rekomendasaun sira ne’ebé simu iha ámbitu siklu anteriór husi Revizaun Periódika Universál. Dokumentu ne’e sei submete ba Nasoins Unidas iha loron 9 fulan-outubru tinan 2026, iha ámbitu mekanizmu Direitus Umanus, ne’ebé halo avaliasaun periódika ba situasaun direitus umanus iha Estadus Membrus.

*****

Tuir projetus ne’ebé aprezenta hosi Ministru Petróleu no Rekursu Minerais, Francisco da Costa Monteiro, Konsellu Ministrus delibera hodi autoriza despezas fundus hosi Orsamentu Jerál Estadu nian, iha ámbitu Programa A18 ba implementasaun Projetu Tasi Mane iha Kosta Súl, ho montante dolar amerikanu millaun 22,84 no millaun 13,57, no mós abertura ninia prosedimentu aprovizionamentu liuhosi konkursu públiku.

Despeza sira ne’e destina ba kontratasaun servisu jestaun no supervizaun projetu, ne’ebé inklui Suai Supply Base no Sentru Exelénsia iha Siénsia no Teknolojia Petróleu no Gás, no mós obra auto-estrada entre Zumalai no Natarbora, iha seksaun Uma Berloik–Natarbora, no estrada ligasaun entre auto-estrada ne’e ho área parke industriál.

****

Konsellu Ministrus aprova projetu Rezolusaun Governu ba nomeasaun membrus Konsellu Fiskál hosi Empreza Públika Bee Timor-Leste (BTL, EP), ba mandatu tinan haat.

Tuir proposta konjunta husi membru Governu sira ne’ebé responsavel ba setór bee no saneamentu no mós finansas, João Amaral hetan nomeasaun nu’udar Prezidente Konsellu Fiskál, no Francisco da Conceição Guterres no Ângelo Barreto hetan nomeasaun nu’udar vogál, hodi konsidera sira ida-idak nia abilidade pesoál no profisionál, no mós idoneidade, izensaun, imparsialidade no esperiénsia ne’ebé presiza hodi hala’o knaar sira ne’e.

****

Konsellu Ministrus delibera hodi fó podér tomak ba Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór Asuntus Ekonómikus no Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Kalbuadi Lay, lori Repúblika Demokrátika Timor-Leste nia naran atu asina Akordu-Kuadru ASEAN kona-ba Ekonomia Dijitál (DEFA), no mós Ministru Komérsiu no Indústria, Nino Pereira, lori Repúblika Demokrátika Timor-Leste nia naran atu asina Akordu-Kuadru ASEAN kona-ba Konkorrénsia (AFAC)

DEFA ho objetivu atu promove ekonomia dijitál ida ne’ebé integra iha ASEAN, liuhosi armonizasaun ba norma no prosedimentu sira entre Estadus-Membrus, ne’ebé abranje área sira hanesan komérsiu no pagamentu eletróniku, identidade dijitál, protesaun ba dadus, siberseguransa no intelijénsia artifisiál.

AFAC estabelese kuadru rejionál kooperasaun nian ida kona-ba matéria konkorrénsia, ne’ebé bazeia ba aplikasaun ne’ebé justa, transparente no la iha diskriminasaun ba regra sira, reforsu instituisaun responsavel sira ba konkorrénsia, no mós kooperasaun entre Estadu-Membru sira.

***

Ikusliu, Konsellu Ministrus aprova Proposta Orsamentu Jerál Estadu ba tinan 2027 (OJE 2027), ne’ebé aprezenta hosi Ministra Finansas, Santina José Rodrigues F. Viegas Cardoso, ho valór konsolidadu totál dolar amerikanu 2.568.500.000. Orsamentu ne’e prevee dolar amerikanu biliaun 2,487 ba Administrasaun Sentrál no dolar amerikanu millaun 56,1 ba Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Kusi Ambenu (RAEOA). Seguransa Sosiál iha orsamentu hamutuk dolar amerikanu millaun 186,55.

Ho lema “Hametin Reziliénsia liuhosi Transformasaun: Diversifika Ekonomia ba Futuru ida ne’ebé Sustentável”, OJE 2027 kontinua prioridade sira ne’ebé define ona iha Programa Governu Konstitusionál da-9 no Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu 2011-2030. Proposta ne’e kombina kontinuidade servisu públiku esensiál sira ho investimentu no reforma sira ne’ebé ho objetivu atu hametin kapasidade produtiva, kria empregu, hadi’a kondisaun moris populasaun nian, no mós hamenus vulnerabilidade ekonomia ba xoke esternu sira.

Entre medida prinsipál sira ne’ebé prevee iha OJE 2027, destaka maka tuirmai:

• dezenvolvimentu setór petróleu no rekursus minerais, ho dotasaun adisionál dolar amerikanu millaun 244,8 ba prioridade polítika sira ne’ebé aprova ona ba tinan 2027;

• reforsu servisu edukasaun ho dotasaun dolar amerikanu millaun 194,2 no reforsu servisu saúde nian ho dotasaun dolar amerikanu millaun 182,6, ba Administrasaun Sentrál no RAEOA, tuir klasifikasaun funsionál despeza nian;

• kontinuidade fornesimentu eletrisidade, liuhusi transferénsia dolar amerikanu millaun 127,4 ba EDTL, E.P., ne’ebé mós apoia expansaun kapasidade produsaun iha Oe-Kusi Ambenu no sentrál solar iha Ataúro;

• mantein apoiu ba Kombatente Libertasaun Nasionál no família vulneravel sira, inklui dolar amerikanu millaun 156,2 ba rekoñesimentu no apoiu ba veteranu, kombatente, no martir sira, no mós dolar amerikanu millaun 11,7 ba inan no labarik sira, liuliu liuhosi programa Bolsa da Mãe;

• finansiamentu ba merenda eskolár liuhosi autoridade munisípiu sira, ho alokasaun dolar amerikanu millaun 24,7, ne’ebé kobre ensinu báziku no pré-eskolár;

• hametin ekuidade fiskál no administrasaun subnasionál, ho dotasaun adisionál dolar amerikanu millaun 17,3, ne’ebé ho objetivu atu apoia desentralizasaun no prestasaun servisus públikus iha territóriu tomak;

• finansiamentu ba nesesidade sira ne’ebé asosiadu ho eleisaun no kompromisu sira ne’ebé relasiona ho ASEAN, ho alokasaun adisionál dolar amerikanu millaun 27,5;

• hametin orden públika no seguransa, ho dotasaun adisionál dolar amerikanu millaun 13,6;

• promove diversifikasaun ekonómika liuhosi finansiamentu inisiál ba prioridade sira iha área turizmu espesífiku ho dolar amerikanu millaun 8,8, no ba peskas ho dolar amerikanu millaun 6, hodi apoia preparasaun programa intervensaun no programa kapasitasaun sira iha setór sira-ne’e;

• hametin sistema reseita doméstika, ho dotasaun adisionál dolar amerikanu millaun 5, nu’udar parte hosi medida sira ne’ebé ho objetivu atu hadi’a mobilizasaun reseita nian;

• no hamenus inefisiénsia iha despeza públika, ho poupansa ne’ebé prevee dolar amerikanu millaun 53,6 iha entidade 62, no mós reorientasaun Fundu Infraestrutura nian, ho poupansa ne’ebé prevee dolar amerikanu millaun 51,6 iha 2027.

Preparasaun OJE 2027 nian bazeia mós ba reforsu planeamentu ba médiu prazu, ho estimativa ba períodu hosi 2027 to’o 2031 ne’ebé identifika kustu sira ne’ebé asosiadu ho kontinuidade hosi polítika no servisu sira ne’ebé eziste no mós permite análize ketak ida hosi prioridade foun sira Governu nian. Abordajen ida-ne’e ho objetivu atu hadi’a alokasaun rekursus, hasa’e previzibilidade despeza nian, no hametin avaliasaun rezultadus, hodi mantein nafatin natureza anuál autorizasaun orsamentál nian, tuir Lei n. 3/2025 loron 23 fulan-abríl nian, kona-ba Enkuadramentu Orsamentu Jerál Estadu no Jestaun Finanseira Públika. REMATA

url: https://timor-leste.gov.tl?lang=tp&p=52359