Ministra Saúde defende atu hametin preparasaun ba pandemia no kooperasaun internasionál iha Asembleia Jerál Nasoins Unidas nian
Iha loron 25 fulan-setembru tinan 2026, iha Novaiorke, Ministra Saúde, Élia A. A. dos Reis Amaral, partisipa iha Sorumutu Altu Nivel hosi Sesaun Asembleia Jerál Nasoins Unidas (UNGU81) nian ba da-81 kona-ba Prevensaun, Preparasaun no Resposta ba Pandemia, iha-ne’ebé nia aprezenta progresus ne’ebé Timor-Leste alkansa ona iha dezenvolvimentu kapasidade nasionál hodi fó resposta ba emerjénsia saúde públika nian no defende kooperasaun internasionál bazeia ba prinsípiu ekuidade no solidariedade.

Sorumutu ne’e halibur reprezentantes hosi Estadus-Membrus no organizasaun internasionál sira hodi halo balansu ba kompromisu sira ne'ebé asume hosi sorumutu dahuluk nian kona-ba asuntu ida-ne'e, ne’ebé hala’o iha tinan 2023, identifika lakuna sira ne’ebá nafatin iha, no mós promove resposta internasionál ida ne'ebé koordenada liu hasoru pandemia no emerjénsia sira seluk saúde públika nian iha futuru.
Iha nia intervensaun, Ministra Saúde salienta katak, nu’udar Nasaun illa ki’ik ne’ebé iha hela dezenvolvimentu, Timor-Leste depende tebes ba instituisaun nasionál sira ne’ebé solidu no mekanizmu detesaun antesipada ba ameasa ne’ebé efetivu hodi asegura resposta ne’ebé adekuada ba emerjénsia saúde públika.
Iha kontestu ida-ne'e, Élia Amaral destaka formasaun ba grupu dahuluk hosi profisionál saúde timoroan na'in-40 iha epidemiolojia terrenu nian, ne'ebé konklui iha fulan-juñu tinan 2025, hanesan parte ida hosi esforsu hodi hasa’e kapasidade nasionál iha área ida-ne'e. Ministra esplika katak Governu oras ne’e komprometidu atu transforma abilidade sira ne’ebé hetan ona sai servisu saúde ne’ebé efikás no konfiavel, liuhosi dezenvolvimentu kapasidade laboratorial, sistema informasaun no alerta ba komunidade, hodi garante mós kontinuidade kuidadu médiku esensiál sira durante situasaun krize.
Timor-Leste mós reafirma ninia apoiu ba Regulamentu Sanitáriu Internasionál, Akordu kona-ba Pandemia hosi Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) no abordajen One Health, ne’ebé rekoñese interdependénsia entre saúde umana, animál, vejetál no ambientál. Iha ámbitu ida-ne’e, Governu promove ona koordenasaun ida ne’ebé boot liután entre setór nasionál oioin, liuhosi inisiativa sira ne’ebé ho objetivu atu hadi’a vijilánsia, detensaun sedu, no resposta hamutuk ba ameasa sanitaria.
Élia Amaral mós defende kooperasaun internasionál ne'ebé boot liu liuhosi parserias entre laboratóriu sira no troka profisionál saúde sira, nune’e mós asesu ekuitativu ba vasina, meiu diagnóstiku, no tratamentu sira, tuir nesesidade saúde públika nian.
Ministra partisipa iha eventu ne’e semana balun hafoin Dili sai uma-na’in ba Sesaun Komité Rejionál OMS nian ba Sudeste Aziátiku ba dala 79, ne’ebé hala’o hosi loron 7 to’o loron 10 fulan-setembru tinan 2026 no prezide hosi Élia Amaral, ne’ebé halibur Estadu-Membru sira hosi rejiaun ne’e hodi ko’alia kona-ba prioridade no dezafiu komún sira iha área saúde nian.
Timor-Leste nia prezensa iha ajenda altu nivel Nasoins Unidas nian inklui mós, iha loron 25 fulan-setembru, inisiativa sira ne'ebé foka ba finansiamentu klimátiku, harii pás, diálogu interkulturál, no kombate intoleránsia.
Enviadu Espesiál no Embaixadór ba Asuntus Klimátikus, Adão Barbosa Soares, partisipa iha eventu altu nivel “Habelar baze finansiamentu: nesesidade urjente atu hasa’e finansiamentu ba lakon no estragus”, ne’ebé organiza husi Governu Filipinas no Sekretariadu Fundu ba Resposta ba Lakon no Estragus (Fund for Responding to Loss and Damage – FRLD).
Inisiativa ne’e halibur reprezentante governamentál no interveniente sira seluk hodi halo pontu situasaun kona-ba operasionalizasaun Fundu ne’e no debate forma sira atu aumenta no aselera mobilizasaun rekursus ne’ebé destina ba nasaun sira ne’ebé iha hela dezenvolvimentu liuliu ne’ebé vulneravel tebes ba efeitus hosi mudansa klimátika. Diskusaun ne’e mós ho objetivu atu reforsa apoiu polítiku ba aumentu fluksu finansiamentu no kontribui ba preparasaun COP31 nian no inisiativa internasionál sira tuir mai iha área ida-ne’e.
Nune’e mós iha loron 25 fulan-setembru, Diretora-Jerál ba Asuntus Multilaterais, Sebastiana Barros, reprezenta Timor-Leste iha sorumutu altu nivel hosi Grupu Amigu Aliansa Sivilizasaun Nasoins Unidas (UNAOC) nian, ne’ebé dedika ba promosaun diálogu, konfiansa no koezisténsia pasifika iha kontestu internasionál ne’ebé marka ho konflitu, tensaun no intoleránsia ne’ebé sa’e beibeik.
Iha ninia intervensaun, Sebastiana Barros destaka Timor-Leste nia esperiénsia kona-ba harii pas no rekonsiliasaun, hodi salienta importánsia hosi partisipasaun feto, lider lokál, komunidade relijioza, no liuliu joven sira atu harii sosiedades ne’ebé pasifika no inkluziva.
Reprezentante Timor-Leste ne’e mós defende inisiativa sira ne'ebé hala’o iha nivel lokál ne'ebé fornese ba joven sira ferramentas hodi kombate estereótipu sira ne'ebé prejudika, uza espasu dijitál sira ho responsabilidade, no mós partisipa diretamente iha konsepsaun programa sira ne'ebé promove diálogu no konvivénsia pasifika.
Sebastiana Barros mós husu atu intensifika esforsu sira hodi proteje fatin reza nian no kombate intoleránsia relijioza, nune’e mós estensaun hosi inisiativas Aliansa Sivilizasaun nian ba Nasaun ki'ik sira ne’ebé ho rekursu limitadu tebes, hodi salienta katak pas ne’ebé duradoura presiza diálogu, inkluzaun, no harii konfiansa neineik-neineik entre komunidade oioin.






































