Timor-Leste asina Konvensaun Nasoins Unidas nian kontra Siberkrime no reforsa protesaun internasionál ba direitu sivíl no polítiku

Seg. 28 setembru 2026, 11:18h
825292484_1013412555109408_4570910584817373154_n

Iha loron 24 fulan-setembru tinan 2026, iha Novaiorke, Ministru Negósius Estranjeirus no Kooperasaun, Bendito dos Santos Freitas,  hodi Repúblika Demokrátika Timor-Leste nia naran, asina Konvensaun Nasoins Unidas nian kontra Siberkrime no Protokolu Fakultativu ba Paktu Internasionál kona-ba Direitu Sivíl no Polítiku, iha ámbitu Eventu Tratadu ne’ebé hala’o durante Semana Altu Nivel Sesaun Asembleia Jerál Nasoins Unidas nian ba da-81.

Konvensaun Nasoins Unidas nian kontra Siberkrime estabelese kuadru internasionál ida atu reforsa prevensaun no kombate krime balun ne’ebé komete liuhosi teknolojia informasaun no komunikasaun, no atu fasilita kooperasaun entre Estadu sira iha investigasaun kriminál no mós obtensaun no partilla provas iha formatu eletróniku ne’ebé relasiona ho krime grave sira.

Asinatura ba instrumentu ida-ne’e halo parte iha medida lubuk ne’ebé  Timor-Leste dezenvolve ona atu reforsa kuadru jurídiku  no institusionál ba prevensaun no kombate siberkrime, no mós hatán ba riskus ne’ebé asosiadu ho utilizasaun teknolojia dijitál ne’ebé aumenta.

Iha fulan-maiu tinan ida ne’e, Timor-Leste simu delegasaun ida husi Gabinete Nasoins Unidas nian kontra Droga no Kriminalidade (UNODC), ne’ebé lidera husi Reprezentante Rejionál ba Sudeste Aziátiku no Pasífiku, Delphine Schantz. Iha sorumutu  ho Ministru Prezidénsia Konsellu Ministrus, Agio Pereira, ko’alia kona-ba Konvensaun Nasoins Unidas kontra Siberkrime no posibilidade asinatura ba konvensaun ne’e husi Timor-Leste durante Asembleia Jerál Nasoins Unidas nian, nune’e mós  fornesimentu apoiu tékniku husi UNODC ba  preparasaun lejizlasaun nasionál iha área ida-ne’e.

Iha planu lejizlativu, Governu serbisu ona atu  prepara kuadru siberseguransa nasionál ida ne'ebé kobre prevensaun, investigasaun no represaun ba siberkrime; rekolla, prezervasaun no utilizasaun prova eletrónika; protesaun ba infraestrutura krítika sira; seguransa ba sistema informasaun, servisu dijitál no mós kooperasaun nasionál no internasionál.

Iha fulan-jullu, Konsellu Ministrus aprova  projetu Proposta lei hodi husu autorizasaun lejizlativa husi Parlamentu Nasionál  atu lejizla kona-ba krimes no prosesu penál iha area siberseguransa no mós estabelese rejime jurídiku  ba siberespasu nasionál. Proposta ne’e entrega ba Parlamentu Nasionál iha loron 31 fulan fulan-jullu.

Governu mós reforsa mekanizmu koordenasaun institusionál  iha área ida-ne’e. Iha fulan-agostu, kria  Komisaun Interministeriál ba Siberseguransa no Dijitalizasaun Servisu Estadu nian, ne’ebé  halibur instituisaun relevante sira atu define no koordena polítika sira ne’ebé relasiona ho siberseguransa, regulasaun siberespasu, protesaun dadus, prevensaun no represaun ba siberkrime, no mós dijitalizasaun servisus públikus.

 

Nune’e  mós iha fulan-agostu, Konsellu Ministrus aprova  Planu Nasionál Integradu ba Prevensaun no Kombate Rede Transnasionál Fraude Finanseira Dijitál, ne'ebé suporta husi Plataforma Ilísita Burla Online ("SCAM"), Kriminalidade Sibernétika Organizadu no Tráfiku Umanu, ba períodu 2026-2031. Planu ne’e estabelese resposta ida ne’ebé koordenada entre servisu intelijénsia sira, forsas no servisus seguransa, investigasaun kriminál, autoridade finanseira sira, no mós kontrolu ba fronteira sira.

Medida hirak-ne’e komplementa serbisu ne’ebé hala’o  ona husi autoridade nasionál sira, liuliu Polísia Sientífika Investigasaun Kriminál no Polísia Nasionál Timor-Leste, iha investigasaun ba krime sira ne’ebé komete liuhosi meius dijitais no kombate rede burla online sira, no mós atividade formasaun espesializada iha área investigasaun siberkrime, informátika forense no tratamentu  ba prova dijitál ne’ebé hala’o iha tinan hirak ikus ne’e ho parseiru internasionál sira.

Kooperasaun internasionál ne’e mós inklui inisiativa sira ho UNODC, Austrália no parseiru sira seluk atu reforsa kapasidade nasionál, protesaun ba infraestrutura krítika sira, no hatán ba insidente sibernétiku, no mós kombate forma krime transnasionál sira ne'ebé asosiadu ho teknolojia dijitál.

Iha Eventu Tratadu ne’ebé hanesan, Ministru Bendito dos Santos Freitas asina Protokolu Fakultativu ba Paktu Internasionál kona-ba Direitu Sivíl no Polítiku. Instrumentu ne’e komplementa Paktu, ne’ebé Timor-Leste nu’udar Estadu Parte dezde 2003, no estabelese mekanizmu ida ne’ebé permite aprezentasaun  komunikasaun individuál sira ba Komité Direitus Umanus Nasoins Unidas nian, tuir termus ne’ebé  prevee iha Protokolu ne’e.

Asinatura ba instrumentu rua ne’e reforsa partisipasaun Timor-Leste nian iha mekanizmu jurídiku multilaterál ba kooperasaun kontra siberkrime no  protesaun internasionál ba direitu sivíl no polítiku.

 

 

   Ba leten