Timor-Leste no Austrália avansa iha finalizasaun instrumentu prinsipál sira ba dezenvolvimentu Greater Sunrise

Ses. 25 setembru 2026, 16:12h
820327370_1395649805491157_6391515074696118516_n

Iha loron 25 fulan-setembru tinan 2026, iha Palásiu Governu, Dili, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, akompaña hosi Ministru Petróleu no Rekursus Minerais, Francisco da Costa Monteiro hasoru malu ho Enviada Espesiál Governu Austrália nian ba Projetu Greater Sunrise, Katrina Cooper, ne’ebé aprezenta pontu situasaun kona-ba negosiasaun entre Austrália, Timor-Leste no Sunrise Joint Venture kona-ba instrumentu jurídiku no kontratu prinsipál sira ba dezenvolvimentu Greater Sunrise. Embaixadora Austrália ba Timor-Leste, Caitlin Wilson, partisipa mós iha sorumutu ne’e. 794992542_1716324179437239_479365485176466203_n 823000665_1786322119286135_5918647230408780519_n 797336869_1066572002777213_4708455649487365929_n 820147360_1759142958715222_1541337279583145407_n 821175844_4394129167518962_1017558179776288298_n

Hafoin sorumutu ne’e Ministru Francisco da Costa Monteiro esplika katak, ronda negosiasaun foun liu ne’ebé hala'o iha Canberra, parte sira hetan akordu tékniku kona-ba dokumentu prinsipál tolu: Kódigu Minerasaun Petrolífera (Petroleum Mining Code – PMC), Kontratu Fahe Produsaun (Production Sharing Contract – PSC), no Rejime Fiskál (Fiscal Regime).

 “Nune’e, husi ne’e ba oin, ita iha ona akordu prinsipál”, dehan Ministru Francisco da Costa Monteiro.

Kódigu Minerasaun Petrolífera nian sei estabelese enkuadramentu jurídiku no regulamentár ne’ebé aplikavel ba atividade esplorasaun no dezenvolvimentu rekursus petrolíferus iha Área Rejime Espesiál Greater Sunrise nian. Kontratu Fahe Produsaun nian sei regula relasaun kontratuál no fahe produsaun entre Estadu no parte kontratante sira, enkuantu Rejime Fiskál sei define sistema tributasaun no obrigasaun fiskál sira ne’ebé aplikavel ba atividade sira ne’ebé hala’o iha área ida ne’e.

Konklui ona faze negosiasaun ida-ne'e, dokumentu tolu ne'e agora sei submete ba sira ida-idak nia prosedimentu aprovasaun internu. Iha Austrália, sira sei tuir prosedimentu ne’ebé governu Austrália estabelese. Iha Timor-Leste, prosedimentu sira sei submete ba Konsellu Ministrus no tuir mai haruka ba Parlamentu Nasionál.

Ministru Petróleu no Rekursus Minerais hatete katak prosesu avaliasaun no aprovasaun tenke hala’o maizumenus durante fulan tolu. Hafoin etapa ida-ne’e, sei konklui negosiasaun sira kona-ba instrumentu prinsipál tolu ne’e, enkuantu sei kontinua serbisu sira kona-ba dokumentu operasionál sira ne’ebé nesesáriu ba faze sira tuirmai projetu nian.

 “Klaru katak, sei iha nafatin dokumentu operasionál barak, maibé dokumentu hirak-ne’e sei elabora ida-idak iha faze tuirmai. Maibé, dokumentu prinsipál sira agora iha faze finál. Iha tinan oin mai, ita sei foka liu ba konseitu dezenvolvimentu úniku, ne’ebé ita aprova tiha ona, no hakat ba dezeñu detalladu, ho objetivu ba konstrusaun iha futuru”, informa Francisco da Costa Monteiro.

Governu Timor-Leste no Austrália no mós Sunrise Joint Venture kontinua negosiasaun no serbisu tékniku ne’ebé nesesáriu ba preparasaun instrumentu sira no mós etapa sira tuir mai ba dezenvolvimentu Greater Sunrise.

 

   Ba leten