Timor-Leste partisipa iha AGNU destaka pás, kooperasaun multilaterál no dezenvolvimentu sustentavel

Ses. 25 setembru 2026, 12:07h
820019957_1098734785838760_1945579018873812674_n

Ministru Negósius Estranjeirus no Kooperasaun, Bendito dos Santos Freitas, kontinua ajenda diplomátika Timor-Leste nian iha Novaiorke iha loron 23 no 24 fulan-setembru tinan 2026, iha ámbitu Semana Altu Nivel Sesaun Asembleia Jerál Nasoins Unidas (UNGA 81) nian ba da-81, hodi partisipa iha sorumutu ministeriál no altu nivel no mós sorumutu bilaterál sira. Ministru mós akompaña Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, iha aprezentasaun deklarasaun nasionál Timor-Leste nian ba Asembleia Jerál. 821339344_1012428528541144_6253749812602359754_n

Iha loron 24 fulan-setembru, Ministru Bendito Freitas partisipa iha sorumutu Ministeriál Altu Nivel Aliansa Globál ba Implementasaun Solusaun Estadu Rua nian, iha ne’ebé nia reafirma Timor-Leste nia apoiu ba povu palestinianu nia direitu ba autodeterminasaun no mós estabelesimentu Estadu Palestina ida ne’ebé viavel no soberanu, hamutuk ho Israel iha seguransa no dame nia laran.

Iha nia intervensaun, nia destaka protesaun ba ema sivíl sira, asesu umanitáriu, hametin instituisaun palestinianu sira no respeitu ba lei internasionál. Nia mós defende katak dame ne'ebé dura tenke garante direitus, seguransa no dignidade ema Palestinianu no ema Izraelita sira nian.

Nune’e mós iha loron 24, Ministru partisipa iha Simeira Altu Nivel g7+ nian, ne’ebé ho intensaun atu define mekanizmu konkretu hodi promove estabilidade, auto-sufisiénsia no reziliénsia. Bendito Freitas aprezenta prioridade tolu: kriasaun mekanizmu estruturadu ida ba interkámbiu entre parte sira ba diálogu no mediasaun; hametin Sentru Konsultivu ba Resposta Rápida; no mós utilizasaun prezensa diplomátiku g7+ ida ne’ebé boot liután hodi promove pozisaun ne’ebé koordenada ho instituisaun multilaterál sira.

Ministru mós partisipa iha Sorumutu Ministeriál Anuál Ministru Negósiu Estranjeiru sira hosi País Menus Dezenvolvidu sira, ne’ebé foti tema “Harii País Menus Dezenvolvidu sira ne’ebé Reziliente no Konektadu: Aselera Implementasaun Programa Asaun Doha nian liuhosi Parseria”.

Iha nia intervensaun, nia destaka efeitu sira hosi mudansa klimátika, vulnerabilidade ba dívida no difikuldade finanseira ne'ebé País Menus Dezenvolvidu sira enfrenta. Nia defende fortalesimentu finansiamentu klimátiku previzivel no destaka área tolu hosi reforma estratéjika Timor-Leste nian ne'ebé aliña ho Programa Asaun Doha: kapitál umanu, diversifikasaun ekonómika no konektividade. Iha kontestu ida-ne'e, nia refere investimentu iha edukasaun no saúde, inisiativa Ekonomia Azul, no mós fortalesimentu ba konektividade dijitál liuhosi kabu fibra ótika submarinu internasionál.

 

Iha ámbitu ajenda Timor-Leste nian ho ninia parseiru rejionál sira, Bendito Freitas partisipa mós iha Sorumutu Ministrus Negósius Estranjeirus ASEAN - Konsellu Kooperasaun Golfo. Ministru ne’e defende atu hametin kooperasaun iha área komérsiu no investimentu, enerjia, infraestrutura sustentável, konektividade dijitál, seguransa ai-han no ídrika (bee), turizmu, edukasaun, no mós dezenvolvimentu kapitál umanu, no hato’o apoiu ba serbisu ne’ebé la’o hela kona-ba posivel Akordu Komérsiu Livre ASEAN - Konsellu Kooperasaun–Golfo.

Ajenda bilaterál ne’e inklui sorumutu ida ho Ministru Estadu no Negósius Estranjeirus Portugál, Paulo Rangel. Ministru rua-ne’e avalia dezenvolvimentu relasaun entre Timor-Leste no Portugál no mós avansu sira ne’ebé hetan hafoin sorumutu Konsellu Ministrus Komunidade País Lian Portugeza nian foin-lalais ne’ebé hala’o iha Dili. Diskute mós kona-ba koordenasaun bilaterál iha kuadru CPLP no foruns multilaterais, inklui durante mandatu Portugál nian tuir-mai iha Konsellu Seguransa Nasoins Unidas, ne’ebé hahú iha fulan-janeiru tinan 2027.

Durante Semana Altu Nivel, Bendito Freitas hala’o mós sorumutu bilaterais ho responsavel sira husi país oioin. Entre país sira-ne’e, nia hala’o sorumutu ho Vise-Primeira-Ministra no Ministra Negósius Estranjeirus, Ambiente no Kultura Liechtenstein nian, Sabine Monauni, iha sorumutu ida ne’ebé ko’alia kona-ba multilateralizmu, direitu internasionál no papél instituisoins multilaterais ba protesaun interese Nasaun ki’ik sira nian.

Atividade sira-ne’e fó kontinuidade ba ajenda ne’ebé hahú iha loron dahuluk Semana Altu Nivel nian, iha loron hirak ne’e, Ministru partisipa iha Simeira Parseirus ba Multilateralizmu no debate ida kona-ba Direitu Tasi, no mós hala’o sorumutu bilaterál ho Ministrus Negósius Estranjeirus Ukránia no Maldivas nian.

Iha ámbitu partisipasaun delegasaun nasionál nian, Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, iha loron 23 fulan-setembru, aprezenta deklarasaun nasionál Timor-Leste nian iha Sesaun Asembleia Jerál Nasoins Unidas nian ba da-81, ne’ebé akompaña husi Ministru Negósius Estranjeirus no Kooperasaun, Bendito dos Santos Freitas, no mós membru delegasaun sira seluk.

Iha ninia intervensaun, Xefe Estadu aborda konflitu no krize umanitária sira ne’ebé akontese daudaun no mós defende diálogu no diplomasia nu’udar instrumentu hodi promove pás. Kona-ba situasaun iha Gaza no Sisjordánia, nia reafirma apoiu Timor-Leste nian ba Solusaun Estadu Rua, ne’ebé konsidera solusaun únika ne’ebé viavel atu nune’e povu izraelita no palestinu sira bele moris iha pás.

Prezidente José Ramos-Horta defende mós reforsu ba sistema multilaterál no reforma ida ba Konsellu Seguransa Nasoins Unidas nian ne’ebé asegura reprezentasaun boot-liu ba país sira ne’ebé iha hela dezenvolvimentu no rejiaun sira ne'ebé to’o agora seidauk iha reprezentasaun di’ak. Iha ámbitu alterasaun klimátika, nia reafirma prinsípiu sira justisa klimátika nian no defende asesu ne’ebé boot-liu ba finansiamentu, apoiu ba adaptasaun, transferénsia teknolojia, no mós hasa’e kapasidade ba país sira ne’ebé vulneravel liu.

Xefe Estadu aborda mós dezafiu sira ne’ebé relasiona ho intelijénsia artifisiál no teknolojia foun sira. Prezidente Repúblika defende mós partisipasaun ativa hosi país sira ne’ebé iha hela dezenvolvimentu ba governasaun no dezenvolvimentu intelijénsia artifisiál no teknolojia foun sira. Nia mós mensiona adezaun Timor-Leste nian iha ASEAN no mós kompromisu nasionál atu kontribui ba ASEAN ida ne’ebé unidu, sentradu ba povu no reziliente, hodi mantein relasaun ekilibrada no konstrutiva ho nia nasaun viziñu sira, nasaun poténsia boot sira, no mós parseiru dezenvolvimentu sira.

 

 

   Ba leten