Parlamentu Nasionál aprova ho unanimidade Kódigu Propriedade Industriál ne’ebé Governu propoin

Kin. 24 setembru 2026, 11:50h
821523311_1708715646855158_8900105027709018963_n

Iha loron 22 fulan-setembru tinan 2026, iha votasaun finál globál, Parlamentu Nasionál aprova ho unanimidade Proposta Lei n. 18/VI (2.ª.) Kódigu Propriedade Industriál, ne’ebé Governu aprezenta, ho votu afavór 49, laiha votu kontra no laiha abstensaun. Kuadru jurídiku foun ne’e estabelese bazes hodi proteje direitus propriedade industriál iha Timor-Leste no mós hodi kumpre kompromisu internasionál ne’ebé asume iha matéria ida-ne’e.

Sesaun plenária ne’e marka prezensa husi Ministru Komérsiu no Indústria, Filipus Nino Pereira, no mós Vise-Ministru Asuntus Parlamentares, Adérito Hugo da Costa. 795759929_2936897006644745_6646245555280753283_n

Kódigu ne’e kria kuadru legál espesífiku ida hodi proteje propriedade industriál iha Timor-Leste, ne’ebé inklui, direitu ba invensaun, marka, dezeñu industriál no indikasaun jeográfika.   Ninia aplikasaun mós sei permite reforsa protesaun no valorizasaun ba produtu nasionál sira liuhusi mekanizmu propriedade industriál.

Kriasaun rejime ida-ne’e responde mós ba kompromisu internasionál ne’ebé Timor-Leste asume iha ámbitu Organizasaun Mundiál Komérsiu (OMC, sigla iha lian portugés) no integrasaun iha ASEAN, liuliu relasiona ho aplikasaun Akordu kona-ba Aspetus Direitus Propriedade Intelektuál Relasionadus ho Komérsiu (TRIPS).

Proposta ne’ebé daudaun ne’e aprova nu’udar rezultadu husi prosesu lejizlativu ida ne’ebé Governu inisia ona. Proposta ida https://timor-leste.gov.tl/?p=36805&lang=pt no ne’ebé tuirmai hetan revizaun hodi kumpre di’ak liután kompromisu internasionál Timor-Leste nian. Versaun foun ne’e, ne’ebé Ministru Komérsiu no Indústria, Filipus Nino Pereira aprezenta, hetan ona aprovasaun husi Konsellu Ministrus iha fulan-fevereiru 2025. Proposta ne’e tuirmai aprova iha jeneralidade husi parlamentu Nasionál, iha loron 15 fulan-juñu tinan 2026, ho votu afavór 44, laiha votu kontra no abstensaun 16, tuir kedas ho diskusaun iha espesialidade no tama ba votasaun finál globál.

Lejizlasaun relasiona ho propriedade industriál serve hodi kompleta kuadru nasionál ba protesaun propriedade intelektuál. Timor-Leste iha ona Kódigu Direitu Autór no Direitus Koneksus, ne’ebé aprova husi Lei n. 14/2022, loron 21 fulan-dezembru, maibé seidauk iha lejizlasaun espesífika ne’ebé regulamenta direitus propriedade industriál.

Aleinde prosesu lejizlativu, Governu, liuhosi Ministériu Komérsiu no Indústria, prepara hela kondisaun institusionál no administrativa nesesária sira ba aplikasaun rejime foun ne’e, inklui elaborasaun regulamentu no prosedimentu administrativu, dezenvolvimentu kapasidade téknika no rekursus umanus, no mós kriasaun estrutura ne’ebé responsavel ba administrasaun propriedade industriál nian.

Serbisu ida-ne’e sura ho kooperasaun husi parseiru internasionál sira. Durante partisipasaun Timor-Leste nian iha Série Reuniaun hosi Asembleias Estadus-Membrus Organizasaun Mundiál ba Propriedade Intelektuál (OMPI) ba dala 68, iha fulan-jullu tinan ida-ne’e, sira ko’alia kona-ba apoiu ba regulamentasaun no implementasaun Kódigu, formasaun téknika, dijitalizasaun servisus, no mós kriasaun no operasionalizasaun estrutura nasionál ne’ebé responsavel ba propriedade intelektuál.

Governu mós dezenvolve ona kooperasaun iha área ida-ne’e ho instituisaun no parseiru internasionál sira, inklui OMPI, Ministériu Propriedade Intelektuál Repúblika Koreia, Institutu Propriedade Intelektuál Uniaun Europeia, Uniaun Europeia, Sentru Komérsiu Internasionál no Institutu Dinamarkés Patentes no Markas.

Hafoin prosesu parlamentár remata, lejizlasaun ne’e sei tuir prosedimentu konstitusionál tuirmai hodi halo promulgasaun no publikasaun, enkuantu preparasaun kontinua hodi kria kondisaun sira ne’ebé presiza ba nia implementasaun.

   Ba leten