Iha loron 22 fulan-setembru 2026, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão inaugura Monumentu ba Monseñór Martinho da Costa Lopes iha suku Mehara, Postu Administrativu Tutuala, Munisípiu Lautein, nu’udar omenajen ba eis-Administradór Apostóliku Dili nian no ninia kontribuisaun ba povu Timor-Leste durante tempu okupasaun. Iha loron hanesan, iha Poros inaugura mós monumentu ida hodi hanoin-hikas gerrilleiru Tomás Fernandes “Malik”.

Serimónia iha Mehara ne’e inklui bénsaun ba monumentu hosi Sua Eminénsia Kardeál Dom Virgílio do Carmo da Silva, Arsebispu Metropolitanu Dili, no husi Dom Leandro Maria Alves, Bispu Dioseze Baucau, nune’e mós misa Agradesimentu ne’ebé prezide husi Bispu Dom Leandro Maria Alves. 

Partisipa iha serimónia ne’e hosi membrus Governu, veteranus Rezisténsia, reprezentantes hosi Igreja Katólika no instituisaun públika sira, autoridade munisipál, no autoridade lokál sira, membrus família, estudantes, no mós membru komunidade Lautein sira.

Monumentu ne’e marka ligasaun Mehara ho epizódiu ida iha istória Rezisténsia Timor-Leste nian ne’ebé akontese iha tinan 44 liubá, bainhira Xanana Gusmão hasoru malu klandestinamente ho Monseñór Martinho da Costa Lopes, iha tempu reorganizasaun Rezisténsia nian iha Ponta Leste.

Iha ninia viajen ba Lautein, ne’ebé hahú iha loron 20 fulan-setembru, Primeiru-Ministru vizita fatin oioin ne’ebé asosiadu ho Rezisténsia no fahe memória sira ho jornalistas, veteranus, no membru komunidade sira nia memória kona-ba prosesu reorganizasaun luta nian hafoin operasaun makaas hosi militár indonéziu iha dékada 1970 nia rohan.

Xefe Governu hanoin-hikas kona-ba viajen entre Matebian no Ponta Leste, reorganizasaun ba forsas Rezisténsia nian, no mós kriasaun no konsolidasaun rede apoiu hamutuk ho populasaun. Nia mós temi kona-ba tempu ne’ebé nia pasa iha rejiaun Oi, iha ne’ebé nia estuda esperiénsia gerrilla nian no analiza difikuldade sira ne’ebé Rezisténsia enfrenta, fatin ne’ebé nia deskreve hanesan “universidade gerrilla” ida.

Prosesu ida-ne’e lori ba buka kontaktu ho setór oioin hosi sosiedade Timor nian, inklui Igreja Katólika. Iha kontestu ida-ne’e mak, iha loron 22 fulan-setembru tinan 1982, akontese enkontru klandestinu entre Xanana Gusmão ho Monseñór Martinho da Costa Lopes iha Liurai Miguel nia uma, iha Mehara.

Tuir Primeiru-Ministru nia relatu, sorumutu  ne’e fó dalan ba nia atu esplika ba Monseñór Martinho da Costa Lopes kona-ba mudansa sira ne’ebé iha tempu ne’ebá introdús iha orientasaun Rezisténsia nian, ho énfaze boot liu ba unidade nasionál no luta ba autodeterminasaun, aleinde divizaun sira uluk ho natureza polítiku-ideolójika.

Xanana Gusmão fó hanoin mós katak dokumentu sira ne’ebé kontein informasaun kona-ba situasaun iha territóriu ne’e no reorganizasaun Rezisténsia nian entrega ona ba Monseñór Martinho, ho intensaun atu apoia habelar informasaun kona-ba situasaun iha Timor-Leste ba rai-li’ur.

Sorumutu ne’e hala’o iha kontestu kontrolu militár ne’ebé makaas no obriga atu foti medida seguransa nian. Tomás Fernandes, ne’ebé koñesidu ho naran kódigu “Malik”, moris iha loron 14 fulan-setembru tinan 1960, halo parte iha ekipa seguransa nian ba sorumutu ne’e no mate iha loron 22 fulan-setembru tinan 1982 hafoin hetan tiru hosi forsa militár indonéziu sira.

Hodi hanoin-hikas nia, Primeiru-Ministru inaugura mós Monumentu ba Tomás Fernandes “Malik”, iha loron 22 fulan-Setembru iha Poros, suku Mehara. Monumentu ne’e marka ninia kna’ar iha protesaun enkontru klandestinu entre lideransa Rezisténsia ho Monseñór Martinho da Costa Lopes.

Iha loron hirak antes inaugurasaun ne’e, Primeiru-Ministru vizita mós fatin istóriku sira seluk iha Lautein ne’ebé asosiadu ho reorganizasaun Rezisténsia nian. Iha loron 21 fulan-setembru, nia hakat  ba Paichau, iha aldeia Malahara, suku Maupitine, akompaña husi antigu kombatente sira, hodi hanoin-hikas perkursu  forsas Rezisténsia nian iha Ponta Leste no apoiu ne’ebé populasaun sira fó iha tempu  ne’ebá.

Monseñór Martinho da Costa Lopes hala’o kna’ar nu’udar Administradór Apostóliku Dili nian iha tinan1977 to’o 1983, no iha tempo okupasaun nian, nia koñesidu tanba denunsia sofrimentu ne’ebé povu timoroan hasoru no mós defende povu nia dignidade no direitus.

Instalasaun ba monumentu sira iha Mehara marka akontesimentu sira ne’ebé akontese iha ne’ebá no kontribui atu prezerva memória povu nian no epizódiu sira ne’ebé halo parte iha istória Rezisténsia no luta povu Timór nian ba ukun rasik-an.