Iha loron 17 fulan-setembru tinan 2026, iha Dili, Governu, liuhusi Sekretaria Estadu Arte no Kultura deklara ona, paizajen Kulturál Tutuala, Patrimóniu Arkitetóniku Orijen Portugeza iha Munisípiu Dili no Patrimóniu Arkitetóniku Orijen Portugeza iha Munisípiu Likisá hanesan Patrimóniu Kulturál Nasionál, ho objetivu atu proteje, konserva, valoriza no hatutan ba jerasaun sira iha futuru. 

Deklarasaun ne’e hato’o husi Sekretáriu Estadu Arte no Kultura, Jorge Soares Cristóvão, iha INFORDEPE, iha finál workshop durante loron rua ne’ebé dedika ba preparasaun Lista Indikativa Patrimóniu Mundiál no inventáriu patrimóniu nasionál. Atividade ne’e organiza hamutuk ho Komisaun Nasionál Timor-Leste ba UNESCO, ho apoiu tékniku husi Eskritóriu UNESCO nian iha Jakarta no mós partisipasaun husi reprezentante instituisaun nasionál relevante sira.

Klasifikasaun ne’e rekoñese valór pré-istóriku no istóriku, arkeolójiku no etnográfiku hosi patrimóniu ida-ne’e, no tuir dispozisaun konstitusionál sira ne’ebé iha relasaun ho protesaun no valorizasaun patrimóniu kulturál, iha Konvensaun 1972 ba Protesaun Patrimóniu Mundiál, Kulturál no Naturál no iha rejime jurídiku nasionál ne’ebé aplika ba patrimóniu kulturál.

Sekretáriu Estadu Arte no Kultura esplika katak deklarasaun ne’e hanesan “faze inisiál ida” husi prosesu ne’e, “ne’ebé ami deklara katak legadu ne’ebé husik hela ba Timor-Leste ne’e Governu rekoñese hanesan parte husi Patrimóniu Kulturál Nasionál, atu nune’e prosesu ne’e bele kontinua iha futuru”.

Prosesu ne’e prevee koordenasaun entre entidade governamentál oin-oin iha esforsu konservasaun no valorizasaun nian.  Sekretáriu Estadu esplika katak forma ona grupu traballu interministeriál ida ne’ebé envolve, entre entidade sira seluk, Ministériu Obras Públikas, Ministériu Komérsiu no Indústria, Sekretaria Estadu Asuntus Toponímia no Organizasaun Urbana, no mós Sekretaria Estadu Florestas.

Paizajen Kulturál Tutuala, iha Munisípiu Lautein,, inklui   fatin arkeolójiku sira no manifestasaun arte rupestre nian ne’ebé nia estudu no mós konservasaun sai ona hanesan asuntu husi serbisu tékniku sira entre autoridade nasionál ho UNESCO. Jorge Soares Cristóvão destaka, liuliu, nesesidade hodi prezerva pinturas rupestres no sensibiliza komunidade sira atu próteze fatin hirak-ne’e.

Iha loron 16 no 17 fulan-setembru, reprezentante sira husi Sekretaria Estadu Arte no Kultura, Komisaun Nasionál Timor-Leste ba UNESCO, no Eskritóriu UNESCO iha Jakarta, hamutuk ho peritu sira no membru sira husi grupu traballu nian, analiza projetu Lista Indikativa kona-ba fatin arkeolójiku no arte rupestre sira iha Tutuala. Serbisu ne’e inklui revizaun ba dokumentasaun, analiza  poténsia Valór Universál Exesionál hosi patrimóniu ne’ebé propoin, no prepara avaliasaun preliminár ne’ebé nesesáriu hodi konsidera preparasaun kandidatura ba Lista Patrimóniu Mundiál.

Sekretáriu Ezekutivu Komisaun Nasionál Timor-Leste ba UNESCO, Luis Nívio de Fátima Soares, esplika katak rekoñesimentu nasionál hanesan pasu inisiál antes aprezenta kandidatura internasionál ida. “Ohin ita deklara patrimóniu ne’e nu’udar Patrimóniu Kulturál Nasionál. Iha futuru, ita bele avansa ho prosesu ba ninia rekoñesimentu hanesan Patrimóniu Mundiál, hodi hahú inskrisaun iha Lista Indikativa UNESCO nian, ne’ebé sei tuir ho prosesu avaliasaun ida-idak”, nia dehan.

Serbisu ne’e atu prepara nomeasaun potensiál ba Lista Patrimóniu Mundiál sei kontinua envolve peskiza, dokumentasaun téknika, medida konservasaun no jestaun, no mós kumprimentu ba prosedimentu sira ne’ebé estabelese ona tuir Konvensaun Patrimóniu Mundiál.