Governu reforsa prevensaun no kontrola moras bruseloze bazeia ba rezultadu hosi projetu BRUCE-TL
Vise-Ministru ba Fortalesimentu Institusionál Saúde, José dos Reis Magno, no Sekretáriu Estadu Pekuária, José Vieira de Araújo, partisipa workshop ikus ba projetu BRUCE-TL iha loron 15 fulan-setembru tinan 2026, iha Dili, ho objetivu atu aprezenta rezultadu hosi peskiza kona-ba moras bruseloze no mós reforsa kolaborasaun entre setór saúde umana no setór saúde animál nian iha Timor-Leste.
Workshop ho tema “Evidénsia, Impaktu no Reforsu ba Kolaborasaun Saúde Ida de’it iha Timor-Leste”, halibur reprezentante sira husi Ministériu Saúde, Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Florestas, Menzies School of Health Research, Autoridade Munisipál Bobonaru, profisionál sira hosi saúde umana no animál, peskizadór, parseiru, no mós entidade relevante sira-seluk.
Iha abertura ba workshop ne’e, Vise-Ministru José dos Reis Magno afirma katak “realizasaun ba workshop ida-ne’e hatudu katak, atu hatán ba dezafiu sira saúde públika no saúde animál nian, ita presiza kooperasaun, diálogu, prova sientífika no responsabilidade hamutuk”.
Bruseloze hanesan moras infesiozu ida ne'ebé kauza hosi baktéria sira hosi jéneru Brucella no hanesan zoonoze ida, signifika bele hada'et hosi animál ba ema. Iha karau sira, ida-ne'e afeta liuliu sistema reprodutivu no bele kauza abortu, infertilidade, retensaun plasenta, animál ne'ebé moris mai fraku no produsaun ne'ebé menus.
Durante workshop ne’e, aprezenta mós dadus husi Diresaun Nasionál Saúde Veterinária kona-ba teste ne’ebé hala’o iha tinan 2023 ba karau 1.046 iha área munisípiu Bobonaru no Kovalima no mós Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Kusi Ambenu, ne’ebé identifika karau 505 pozitivu moras bruseloze. Dadus ne'e refere ba animál no área sira ne'ebé kobre hosi teste no la’ós nu’udar estimativa ida kona-ba prevalénsia moras nian iha populasaun karau rai-laran tomak.
Vise-Ministru salienta katak "númeru ida-ne'e hatudu katak, iha área sira-balun, moras bruseloze bele sai hanesan problema ida ba saúde animál no produsaun pekuária" no hatutan tan katak "evidénsia ne'ebé iha hatudu katak moras bruseloze prezente iha área oioin no presiza vijilánsia ida ne’ebé kontínua hodi nune'e ita bele kompriende di'ak liu distribuisaun no evolusaun moras nian iha ita-nia país".
Tanba ne’e, José dos Reis Magno defende kontinuasaun peskiza no vijilánsia iha setór saúde umanu no animál nian, atu bele hetan dadus kle’an liután kona-ba estensaun moras ne’e iha Timor-Leste.
Projetu BRUCE-TL, implementa hosi Menzies School of Health Research kolabora ho Ministériu Saúde no Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Florestas, ho objetivu atu identifika fatór risku sira ne'ebé relasiona ho transmisaun moras bruseloze no mós apoia dezenvolvimentu no aplikasaun medidas kontrolu nian bazeia ba evidénsia, liuhosi abordajen partisipativa no prinsípiu " Saúde Ida De’it" (One Health).
Iha ámbitu projetu ne’e, estudu ida ne'ebé hala'o iha Maliana, ne'ebé envolve agrikultór pekuária (ema ne’ebé hakiak karau) hamutuk na’in-253 no profisionál saúde animál hamutuk na’in-22, identifika nivel koñesimentu ida ne'ebé sei ki'ik kona-ba moras bruseloze entre agrikultór sira (karau na’in-sira) no prátika oioin ne'ebé iha posibilidade atu aumenta risku hodi kona moras ne'e.
Vise-Ministru afirma katak rezultadu sira-ne'e "hatudu katak ita-nia resposta tenke konsidera prátika reál sira hosi komunidades no la'ós de'it teoria" no defende atu hametin vijilánsia no diagnóstiku, informa ba karau-na'in sira kona-ba risku sira ne'ebé relasiona ho abortu, plasenta no materiál sira-seluk ne'ebé bele hetan kontaminasaun, prátika sira kona-ba hakiak animal ne’ebé seguru, seguransa ai-han, no mós vasina no medida kontrolu sira-seluk bazeia ba evidénsia sientífika.
“Prevene moras bruseloze ita-hotu-nia responsabilidade. Ita iha evidénsia katak moras ida-ne’e afeta animál sira iha ita-nia territóriu, inklui Bobonaru, Kovalima no Oe-Kusi”, dehan José dos Reis Magno.
Sekretáriu Estadu Pekuária, José Vieira de Araújo, destaka mós nesesidade atu iha resposta ida ne’ebé koordenada entre setór oioin no afirma katak moras bruseloze “la’ós de’it problema saúde animál nian, maibé iha mós ligasaun direta ba saúde públika, produtividade pekuária, no moris-di’ak komunidade sira-nian”. Tanba ne'e, nia defende envolvimentu hosi instituisaun oioin no uza evidénsia sientífika nu'udar baze hodi foti desizaun.
José Vieira de Araújo destaka mós kooperasaun ho Menzies School of Health Research no kontribuisaun husi servisu veterináriu, peskizadór, estudante, no komunidade sira ba implementasaun BRUCE-TL, hodi apela kontinuasaun kolaborasaun ida-ne’e atu reforsa kapasidade nasionál no apoia dezenvolvimentu polítika no mós programa sira ba setór pekuária sira bazeia ba evidénsia.
Abordajen “Saúde Ida de’it”, iha kontestu ida-ne’e, buka atu liga setór saúde umana, saúde animál, no ambiente. Tanba ne'e, prevensaun no kontrolu ba moras bruseloze envolve servisu veterináriu no saúde, autoridade nasionál no munisipál, peskizadór, laboratóriu, ema sira ne’ebé hakiak animál sira, komunidade, no mós parseiru dezenvolvimentu sira.
Peskiza ne’ebé hala’o husi BRUCE-TL komesa tradús ona iha asaun prátika sira. Iha loron 4 fulan-setembru, Sekretaria Estadu Pekuária, iha parseria ho Eskola Menzies School of Health Research, Diresaun Nasionál Veterinária, no ho partisipasaun estudante sira husi área Saúde Animál husi Universidade Nacional Timor Lorosa’e, lansa ona programa vasinasaun ida kontra moras bruseloze karau iha aldeia Genuhan, suku Lahomea, postu administrativu Maliana, iha munisípiu Bobonaru.
Programa vasinasaun ne’e nu’udar rezultadu husi evidénsia no rekomendasaun téknika sira ne’ebé prodús liuhosi BRUCE-TL no inklui asaun sira ba identifikasaun, monitorizasaun, no mós avaliasaun ba animal sira. Departamentu Agrikultura, Peskas no Florestas Austrália nian apoia inisiativa ida-ne'e liuhosi finansiamentu ba akizisaun vasina kontra bruseloze nian, marka tilun animál nian, ekipamentus téknikus, preparasaun instalasoins ba tratamentu animál, no mós formasaun ba ekipa sira ne'ebé envolve.
Prevene transmisaun ba ema sira mós inklui implementasaun medidas kuidadus nian bainhira iha kontaktu ho animál sira. Populasaun, liuliu animal na'in sira, traballadór pekuária no ema sira seluk ne'ebé tau-matan ka iha interasaun ho karau, tenke evita kontaktu diretu no la protejidu ho plasenta, feto (ka’an fuan), raan, sekresaun, no materiál sira seluk ne’ebé mai hosi partu ka abortu, uza protesaun ne’ebé apropriadu bainhira kaer sira, no mós asegura soe materiál sira-ne'e ho seguru.
Rekomenda mós atu evita konsumu susubeen ne'ebé la pasteurizadu no atu asegura katak na'an no mós produtu animál sira seluk te’in to tasak didi’ak molok atu han. Ema sira ne'ebé iha kontaktu ho animál ka materiál sira ne'ebé bele hetan infesaun no hetan isin-manas, kosar, kolen, frakeza, ka moras iha múskulu no artikulasaun sira tenke buka servisu saúde sira no informa ba profisionál saúde sira kona-ba sira nia kontaktu ho animál sira ne’e.
Iha ámbitu hosi workshop ne'e, Sekretariadu Estadu Pekuária no Menzies School of Health Research asina Memorandu Entendimentu ida hodi hametin kooperasaun no kolaborasaun entre instituisaun rua ne'e. Akordu ne’e prevee reforsu partilla koñesimentu no evidénsia sientífika, dezenvolvimentu kapasidade téknika, no mós apoiu ba implementasaun programa saúde animál iha Timor-Leste.
Asinatura Memorandu ne’e nu’udar kontinuidade ba kolaborasaun ne’ebé hala’o ona iha ámbitu BRUCE-TL nian no estabelese baze ida ba kooperasaun entre Sekretaria Estadu Pekuária no Menzies iha área sira ne’ebé relasiona ho peskiza, kapasitasaun téknika, no saúde animál.
Workshop finál ne’e fó dalan atu halo avaliasaun ba rezultadu sira BRUCE-TL nian, fahe evidénsia no aprendizajen sira ne’ebé prodús durante implementasaun projetu, no mós análize ba kontinuasaun medida vijilánsia sira, prevensaun, no kontrolu ba moras bruseloze liuhosi kolaborasaun entre setór saúde ema no animál nian.






































