Iha loron 15 fulan-setembru tinan 2026, iha Parlamentu Nasionál, Dili, Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão no membrus Governu Konstitusionál IX partisipa iha Sesaun Abertura Solene ba Sesaun Lejizlativa Dahaat husi Lejizlatura VI nian, ne’ebé prezide husi Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, no ne’ebé inklui mensajen ida husi Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta.

Serimónia ne’e hahú ho entrada Prezidente Repúblika no Prezidente Parlamentu Nasionál ba Sala Plenária, tuir mai hananu Inu Nasionál no halo minutu silénsiu hodi fó onra ba Eroi sira ne’ebé mate ba Rai ne’e.
Hafoin deklarasaun abertura husi Sesaun Plenária, reprezentantes hosi bankada parlamentár sira hosi partidu Congresso Nacional da Reconstrução Timorense (CNRT), Partidu Demokrátiku (PD), FRETILIN, KHUNTO, no Partidu Libertasaun Populár (PLP) hato’o diskursu. Hafoin ne’e, Prezidente Parlamentu Nasionál hato’o diskursu ida ba plenária, molok diskursu husi Xefe Estadu.
Iha ninia diskursu, Prezidente Repúblika halo balansu ida ba perkursu nasionál no ko’alia kona-ba dezafiu sira iha tinan hirak oin mai, ho destake ba ekonomia, dezenvolvimentu umanu, kualidade instituisaun sira, defeza no seguransa, relasoins externas, integrasaun rejionál, juventude, no mós dezenvolvimentu sustentável.
José Ramos-Horta mós destaka kona-ba rezultadu oioin ne’ebé alkansa hosi Governu Konstitusionál IX no kongratula Primeiru-Ministru “ba ninia lideransa ne’ebé matenek ba Governu Konstitusionál IX”. Xefe Estadu salienta “susesu hosi ninia esforsu sira kona-ba adezaun ba OMK no ASEAN”, husi “progresu signifikativu ne’ebé alkansa ona iha negosiasaun Greater Sunrise”, no mós avansu sira iha negosiasaun kona-ba fronteira terrestre no marítima ho Indonézia.
Adezaun plena Timor-Leste nian ba ASEAN formaliza ona iha loron 26 fulan-outubru tinan 2025, ho país nia entrada hanesan Estadu-Membru ba da-11. Iha ninia mensajen, Prezidente Repúblika salienta katak integrasaun ida ne’e, hamutuk ho adezaun ba Organizasaun Mundiál Komérsiu, loke faze foun ida iha integrasaun rejionál no internasionál Timor-Leste nian.
Prezidente Repúblika destaka mós asaun Governu nian iha disputa ne’ebé envolve empreza australiana Lighthouse Corporation, kona-ba akontesimentu sira ne’ebé akontese entre tinan 2010 no 2011. José Ramos-Horta felisita “korajen Governu nian hodi fó-sai Fraude Boot Tebetebes ne’ebé envolve disputa hasoru Estadu, liuhosi empreza EDTL, no empreza Australiana Lighthouse Corporation”, hodi hanoin hikas katak prosesu ne’e foin lalais ne’e taka ona hosi Tribunál Supremu Vitória, iha Austrália. Tuir Xefe Estadu, alegasaun sira ne’e bazeia ba supostu kontratu ida, sein vínkulu jurídiku, ba fornesimentu kombustivel no jeradór sira no mós indemnizasaun sira ne’ebé relasionadu, hamutuk dolar millaun 600.
Iha área ekonómika, Xefe Estadu hatete katak ekonomia naun-petrolífera aumenta 4,6% iha 2025 no 5% iha períodu referénsia fulan-abril tinan 2026. Nia mós salienta katak kréditu ba setór privadu aumenta 14,1% iha 2025, sai maizumenus dolar millaun 724,4, iha kontestu inflasaun ho valór 0,5% hosi períodu hanesan iha tinan 2025.
José Ramos-Horta mós salienta kona-ba projesaun internasionál ne’ebé Timor-Leste alkansa ona, hodi afirma: “Ha’u mós louva faktu katak, iha lideransa [Primeiru-Ministru Xanana Gusmão nian], Sidade Dili no Timor-Leste sai ona hanesan ‘Palku ba Sorumutu no Entendimentu Internasionál”. Iha ámbitu ida-ne’e, nia refere kona-ba Konferénsia Rejionál Organizasaun Mundiál Saúde foin lalais ne’e, Sorumutu Ministeriál País CPLP sira nian, no mós Simeira Internasionál kona-ba Teknolojia no Dezenvolvimentu.
Iha parte ikus husi ninia mensajen, Prezidente Repúblika temi tinan 2030 nu’udar meta ba konsolidasaun dezenvolvimentu nasionál, ne’ebé bazeia ba demokrasia no Estadu Direitu, pás no soberania, edukasaun no koñesimentu, diversifikasaun ekonómika, integrasaun rejionál, instituisaun responsavel sira, inkluzaun no justisa sosiál, no mós valorizasaun ba foin-sa’e sira.
Sesaun Solene ne’e remata ho lia-taka husi Prezidente Parlamentu Nasionál, ne’ebé marka inísiu husi Sesaun Lejizlativa Dahaat husi Lejizlatura VI.