Hosi loron 7 to’o 11 fulan-setembru tinan 2026, iha Kuala Lumpur, Malázia, Timor-Leste partisipa iha Sorumutu Ministrus Saúde ASEAN (AHMM) ba da-17 no sorumutu sira ne’ebé iha relasaun, ne’ebé halibur Estadus-Membrus no parseirus organizasaun ne’e nian hodi define prioridades kooperasaun rejionál iha setór saúde no mós lansa Ajenda Estratéjika ASEAN nian ba Saúde 2026-2030.

Delegasaun timoroan lidera husi Vise-Ministru ba Reforsu Institusionál Saúde, José dos Reis Magno, no inklui reprezentantes husi Ministériu Saúde no Institutu Nasionál Saúde Públika Timor-Leste (INSP-TL), entre sira ne’e maka Diretór-Jerál ba Asuntus Téknikus no Sientífikus, Gregório Rangel, no Primeiru Vogál, Gustódio Alves de Jesus.
Ida-ne’e hanesan edisaun dahuluk husi Sorumutu Ministrus Saúde ASEAN nian ne’ebé hala’o dezde Timor-Leste sai hanesan Estadu-Membru organizasaun ne’e nian ba da-11.
Ho tema “ASEAN Saudavel: Hamutuk ba Sistema Saúde ne’ebé Ekuitativu no Preparadu ba Futuru”, sorumutu ne’e define orientasaun kooperasaun rejionál nian ba tinan sira tuir mai, ho énfaze ba lansamentu Ajenda Estratéjika ASEAN nian ba Saúde 2026-2030 (ASHA).
Ajenda foun ne’e organiza kooperasaun rejionál iha área prinsipál haat: promosaun ba estilu moris saudavel no prevensaun ba moras la hada’et; resposta ba emerjénsia no ameasa emerjente (ne’ebé foin mosu) ba saúde públika; reforsu sistema saúde no asesu ba kuidadus saúde; no mós seguransa alimentár.
Serbisu sira ne’e hahú ho sorumutu preparatóriu husi altu funsionáriu sira, iha ne’ebé analiza dokumentu prinsipál sira, programa no mekanizmu kooperasaun rejionál, inklui prosesu kriasaun Sentru ASEAN ba Emerjénsias Saúde Públika no Moras Emerjentes (ACPHEED), abordajen Saúde Ida De’it (One Health), preparasaun no resposta ba emerjénsia, vijilánsia epidemiolójika, no mós programa hosi grupu traballu haat ASEAN nian iha área saúde.
Timor-Leste partisipa mós iha Sorumutu Ministrus Saúde ASEAN+3 ba da-11 ho Xina, Japaun no Repúblika Koreia. Debate sira ne’e foka kona-ba reforsu reziliénsia sistema saúde nian, seguransa ba vasina, preparasaun no resposta ba emerjénsia, formasaun epidemiolojia iha kampu, saúde dijitál, saúde mentál, no mós mekanizmu rejionál ba prevensaun no kontrolu moras.
Iha loron 11 fulan-setembru, hala’o Sorumutu Ministrus Saúde ASEAN-Estadus Unidus Amérika nian ba dahuluk. Sorumutu ne’e ko’alia kona-ba oportunidade kooperasaun iha área sistema laboratorial, bioseguransa no bioprotesaun, vijilánsia ba moras, intelijénsia iha saúde públika, formasaun rekursus umanus no rezisténsia ba antimikrobianus, nune’e mós prevensaun no kontrolu ba kankru.
Sorumutu ne’e destaka mós nesesidade atu reforsa sistema nasionál ba vijilánsia no dadus saúde, respeita nafatin soberania Estadu-Membru ida-idak nian kona-ba sira-nia dadus no mekanizmu nasionál.
Durante sorumutu sira ne’e, iha loron 8 fulan-setembru, Vise-Ministru José dos Reis Magno hala’o sorumutu ho Diretora Gabinete Asuntus Globais husi Departamentu Saúde no Servisus Umanus Estadus Unidus Amérika nian, Bethany A. Kozma. Sorumutu ne’e foka ba posibilidade kooperasaun iha área saúde inan no oan, reforsu sistema saúde, dezenvolvimentu kapasidade saúde públika, troka koñesimentu, no mós asisténsia téknika.
Sorumutu Ministrus Saúde ASEAN nian ba da-17 hanesan mós oportunidade ida ba Timor-Leste hodi hakle’an ninia partisipasaun iha mekanizmu rejionál saúde no mós identifika área kooperasaun téknika ne’ebé bele kontribui ba reforsu kapasidade nasionál, liuliu iha área vijilánsia epidemiolójika, laboratóriu, investigasaun, formasaun rekursus umanus no preparasaun ba emerjénsia saúde públika.