Delegasaun ida hosi programa HIKMA Fellowship, iha loron 1 to’o 4 fulan-setembru, hala’o vizita ida mai Timor-Leste, ne’ebé organiza hosi Sekretariadu g7+, hodi aprende esperiénsia nasionál kona-ba tranzisaun hosi konflitu ba pás, rekonsiliasaun no konstrusaun instituisaun Estadu sira.

Vizita ne’e halo parte ba programa aprendizajen entre parte sira ne’ebé promove hosi g7+ liuhusi kooperasaun entre país sira ne’ebé afeta ba situasaun frajilidade (Fragile-to-Fragile Cooperation). Inisiativa ne’e konta ho apoiu finanseiru hosi Governu Olanda no envolve Sekretariadu g7+, DeepRoot Consulting, HIKMA Fellowship, no mós Centro Nacional Chega, I.P. (CNC).
HIKMA Fellowship nu’udar programa ida ba dezenvolvimentu lideransa ne’ebé halibur partisipante sira ne’ebé mai hosi setór oioin sosiedade iemenita nian, inklui atuál no antigu funsionáriu públiku, reprezentante sosiedade sivíl, akademia, komunikasaun sosiál no setór privadu, ho objetivu atu hametin ninia kapasidade iha área pás, governasaun no dezenvolvimentu.
Durante loron haat, delegasaun ne’e hala’o sorumutu ho responsavel polítiku, antigu governante no reprezentante sira hosi instituisaun nasionál sira hodi komprende dimensaun oioin kona-ba Timor-Leste nia esperiénsia hafoin konflitu.
Programa ne’e inklui sorumutu ho Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta; Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór Asuntus Ekonómikus no Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Kalbuadi Lay; Ministru Interiór, Francisco Guterres; Vise-Prezidente Parlamentu Nasionál, Alexandrino Afonso Nunes.
Delegasaun ne’e mantein mós sesaun traballu ho Centro Nacional Chega, Ministériu Finansas no Banku Sentrál Timor-Leste, nune’e mós instituisaun sira seluk, kona-ba rekonsiliasaun no justisa tranzisaun, seguransa, governasaun demokrátika, jestaun finansas públikas no rekursus naturais, no mós dezenvolvimentu ekonómiku.
Iha audiénsia ho delegasaun iha loron 2 fulan-setembru, Vise-Primeiru-Ministru Francisco Kalbuadi Lay destaka importánsia lideransa nasionál, instituisaun sira ne’ebé forte no investimentu tempu naruk ba konsolidasaun estabilidade no dezenvolvimentu. “Estabilidade no progresu nasionál ne’e ezije vizaun ida ne’ebé klaru, lideransa ida ne’ebé responsavel, no mós iha kompromisu kontínuu ba konstrusaun instituisoins demokrátikas”, nia afirma.
Vise-Primeiru-Ministru destaka mós rekonsiliasaun entre Timor-Leste no Indonézia nu’udar desizaun ida ne’ebé deliberada no orientada ba futuru, sai posivel tanba vizaun no lideransa Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão nian. Nia mensiona mós katak eleisaun, formasaun governu koligasaun, governasaun tuir Konstituisaun no diálogu polítiku permite ona halo jestaun pasífika ba diferensa sira liuhusi instituisoins demokrátikas.
Iha sorumutu oioin ne’e, fahe lisaun prinsipál sira hosi Timor-Leste nia perkursu, ho destake ba papél diálogu no rekonsiliasaun, konstrusaun no konsolidasaun instituisaun demokrátika sira, Estadu direitu, koezaun sosiál, no mós jestaun rekursu nasionál sira.
Iha audiénsia ho delegasaun ne’e, Prezidente José Ramos-Horta destaka katak la iha modelu universál ida ba pás ka demokrasia, no nia subliña mós nesesidade ba unidade nasionál, rekonsiliasaun, lideransa inkluzivu, no mós diálogu iha buka solusaun ba konflitu sira ne’ebé naruk.
Ministru Interiór, Francisco Guterres, ko’alia kona-ba esperiénsia nasionál iha rekuperasaun estabilidade no reforma setór seguransa nian, hodi destaka nesesidade atu prezerva koezaun nasionál maski iha diferensa: “Ami hanoin la hanesan, maibé ami hotu timoroan”.
Vizita ne’e permite partisipante sira atu analiza oinsá lisaun sira ne’ebé aprende husi esperiénsia Timor-Leste nian iha prosesu pás, rekonsiliasaun, konstrusaun institusionál, no dezenvolvimentu bele aplika iha kontestu Iemen nian.
Programa ne’e remata ohin ho sesaun reflesaun no diálogu ne’ebé ho objetivu atu sistematiza ensinamentu prinsipál sira ne’ebé hetan durante vizita ne’e.