Sorumutu CPLP iha Dili atu reforsa kooperasaun no define prioridades ba Komunidade nia futuru

Ses. 21 agostu 2026, 16:10h
778957974_1751807492515563_4470869806281167203_n

Hosi loron 13 to’o loron 19 fulan-agostu tinan 2026, Timor-Leste sai uma-na’in ba sorumutu lubun ida hosi Komunidade País Lian Portugés (CPLP-Sigla iha lian portugés) ne'ebé termina ho Sorumutu Ordináriu Konsellu Ministrus nian ba da-31 ne'ebé loke hosi Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, no prezide hosi Ministru Negósius Estranjeirus no Kooperasaun, Bendito dos Santos Freitas. Sorumutu sira ne’e hala'o iha ámbitu Prezidénsia Pro Tempore Timor-Leste nian ba CPLP, ho tema "Konsolidasaun Estadu Direitu Demokrátiku no Dezafiu sira CPLP nian".

Sorumutu ministeriál ne’e hala’o iha loron 19 fulan-agostu, halibur Ministru Negósius Estranjeirus no Relasoins Esteriores, ka sira-nia reprezentantes, hosi Angola, Brazil, Cabo Verde, Giné Ekuatoriál, Mosambike, Portugál, São Tomé e Prínsipe no Timor-Leste, nune’e mós Sekretária Ezekutiva CPLP nian, Maria de Fátima Jardim.

Iha abertura sorumutu ne’e, Primeiru-Ministru husu ba Estadu-Membru sira atu renova sira-nia kompromisu ba prinsípius fundadores Komunidade nian no hametin kapasidade CPLP nian hodi transforma desizaun polítika sira sai rezultadu konkretu ba sidadaun sira.

 “Ita tenke selebra buat ne’ebé halibur ita no alkansa ona konkista sira. Maibé ita mós tenke iha korajen atu haree ba frakeza sira ne’ebé sei iha nafatin”, afirma Kay Rala Xanana Gusmão, bainhira selebra aniversáriu ba da-30 kriasaun CPLP nian.

Xefe Governu husu atu Komunidade ida ne’e orientadu liu ba asaun, iha kapasidade atu hametin integrasaun ekonómika no komersiál, uza di’ak liután rekursu finanseiru no umanu, no mós hametin kredibilidade no estabilidade ba ninia instituisaun sira.

Iha nia diskursu, Primeiru-Ministru destaka mós nesesidade atu hametin kooperasaun iha área sira hanesan seguransa ai-han, protesaun sosiál, alterasaun klimátika, protesaun tasi, reziliénsia hasoru krize no instabilidade internasionál, no mós siberseguransa.

Kona-ba Giné-Bissau, Kay Rala Xanana Gusmão reafirma “profunda solidariedade ba povu gineense no kompromisu metin husi Timor-Leste no CPLP, iha ninia totalidade, hodi apoia esforsu sira ba diálogu, estabilidade institusionál no repozisaun Estadu Direitu Demokrátiku”.

Konsellu Ministrus aprova Rezolusaun ida kona-ba situasaun iha Giné-Bissau no adopta Deklarasaun “Konsolidasaun Estadu Direitu Demokrátiku no Dezafiu sira CPLP nian”, iha ne’ebé Estadu-Membru sira reafirma sira-nia kompromisu ba orden konstitusionál, eleisaun livre, justa no transparente, direitus umanus, independénsia no imparsialidade podér sira Estadu nian, multilateralizmu no tranzisaun dijitál ida ne’ebé sentrada iha povu, ho respeitu ba protesaun dadus pesoál, privasidade no seguransa infraestruturas públikas.

Iha tinan ne’ebé organizasaun ne’e selebra dékada tolu dezde nia kriasaun, aprova mós Deklarasaun kona-ba Tinan 30 CPLP, ho lema “CPLP Tinan 30: Unidade iha Diversidade, Komunidade Ida ba Povu sira”. Dokumentu ne’e fó-hanoin kona-ba prezensa hosi delegasaun ida hosi Rezisténsia Timorense iha aktu konstituisaun CPLP iha tinan 1996, no mós adezaun formál Timor-Leste nian iha tinan 2002, no reafirma kompromisu sira Komunidade nian ba demokrasia, Estadu Direitu, direitus umanus, mobilidade, lian portugés, kooperasaun ekonómika no ligasaun ida ne’ebé metin liu ho sidadaun sira.

Iha véspera sorumutu ministeriál ne’e, Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, iha Palácio Nobre de Lahane  simu  membrus Konsellu Ministrus no delegasaun sira-seluk ba jantár gala hodi komemora aniversáriu CPLP ba da-30, iha ne’ebé partisipa mós husi Primeiru-Ministru no membru Governu sira.

Iha okaziaun ne’e, Prezidente Repúblika destaka Komunidade nia perkursu iha dékada tolu ikus ne’e no reafirma Timor-Leste nia kompromisu ba Estadu Direitu, demokrasia, direitus umanus, dame no justisa sosiál. Nia hatete mós katak Timor-Leste nia integrasaun iha ASEAN nu’udar oportunidade ida hodi hametin ligasaun entre CPLP no Sudeste Aziátiku.

Entre desizaun prinsipál sira ne'ebé adopta iha Dili, ne’ebé destaka liu maka Vizaun Estratéjika CPLP 2027-2033, prosesu ne'ebé sei hala'o durante Prezidénsia Pro Tempore Timor-Leste nian, iha koordenasaun ho Estadu-Membru sira-seluk no Sekretariadu Ezekutivu.

Kuadru estratéjiku foun ne’e sei troka Vizaun Estratéjika 2016-2026 no tenke hametin Komunidade nia prosimidade ba sidadaun sira, kooperasaun multi-setoriál, dezenvolvimentu sustentável, mobilidade, foin-sa’e sira-nia partisipasaun, kooperasaun ekonómika, valorizasaun lian portugés, no mós projesaun internasionál ba organizasaun ne’e.

Ministru Negósius Estranjeirus no Kooperasaun, Bendito dos Santos Freitas, afirma katak "Timor-Leste hakarak CPLP ida ne’ebé besik liu ba ninia sidadaun sira, efetivu liu iha ezekusaun ba ninia desizaun sira no iha kapasidade liu atu sukat benefísius hosi ninia kooperasaun".

 “Ami mós hakarak CPLP ida ne’ebé prezente liu iha mundu: vizivel liu iha palku internasionál no unidu liu iha forum multilaterál boot sira”, nia akresenta.

 Ministru destaka mós Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN no ninia preparasaun ba Prezidénsia organizasaun rejionál ne’e iha tinan 2029 nu’udar oportunidades atu estabelese ponte foun entre CPLP, Sudeste Aziátiku, no espasu Indo-Pasífiku.

Konsellu Ministrus fó parabéns ba Timor-Leste nia admisaun nu’udar Estadu-Membru plenu direitu ASEAN nian ba da-11 no enkoraja Prezidénsia CPLP no mós Sekretariadu Ezekutivu atu esplora oportunidades konkretas ba diálogu no kooperasaun entre organizasaun rua ne’e.

Rezultadu prinsipál ida ho impaktu diretu ba sidadaun sira mak adosaun no asinatura Akordu Administrativu ba Aplikasaun Konvensaun Multilaterál Seguransa Sosiál CPLP nian, instrumentu ne’ebé ho objetivu atu realiza koordenasaun entre sistema seguransa sosiál nasionál no garante portabilidade direitu sosiál ba sidadaun sira ne’ebé serbisu ka hela iha país diferente hosi Komunidade ne’e.

Hodi Timor-Leste nia naran, instrumentu ne’e asina ona husi Ministra Solidariedade Sosiál no Inkluzaun, Verónica das Dores. Akordu ne’e sei permite prezervasaun ba períodu kontribuisaun sira ne'ebé hala'o iha nasaun diferente sira ne’ebé inklui iha instrumentu ne’e no fasilita rekoñesimentu ba direitus ne’ebé hetan ona hosi traballadór sira no sira-nia família sira.

Bendito dos Santos Freitas afirma katak Akordu ne’e permite fó “direitus, protesaun no dignidade” ba traballadór migrante, no mós garante katak “serbisu onestu, períodu kontributivu no direitu sosiál sira la lakon bainhira atravesa fronteira ida”.

Konvensaun Multilaterál Seguransa Sosiál nian asina ona iha Dili iha loron 24 fulan-jullu tinan 2015, no tama iha vigór iha loron 1 fulan-janeiru tinan 2026, hafoin entrega instrumentu ratifikasaun sira ne’ebé presiza.

Konsellu Ministrus aprova mós rezolusaun sira kona-ba mobilidade iha CPLP, operasionalizasaun ba Dékada Juventude CPLP 2026-2036, reforsu respostas ba dezastres klimátikus, kriasaun Rede Komité Nasionál sira ba Dékada Siénsia Oseanu Nasoins Unidas nian, Programa Frátria – Lisensa Baze Komún iha Saúde Públika, hametin Rede Arkivu Nasionál sira, kriasaun Rede CPLP kona-ba Ai-han, Nutrisaun no Saúde Eskolár, no mós elaborasaun Ajenda Estratéjika ba Konsolidasaun Kooperasaun Ekonómika iha CPLP ba tinan 2028-2032.

Atribui mós Estatutu Observadór Konsultivu CPLP nian ba Asosiasaun Internasionál Komunidade Luzu-Aziátika (APCA), ne’ebé kria iha Dili iha tinan 2025, hodi reforsa reprezentasaun komunidade luzu-aziátika iha mekanizmu institusionál organizasaun ne’e nian.

Iha ámbitu kooperasaun, Sorumutu Pontu Fokál Kooperasaun nian ba da-52 aprova finansiamentu adisionál, liuhosi Fundu Espesiál CPLP nian, besik  euro rihun 116 hodi apoia realizasaun Kongresu Edukasaun Ambientál CPLP nian ba da-9 iha Oe-Kusi. Governu Timor-Leste, liuhosi Ministériu Turizmu no Ambiente, disponibiliza ona osan euro besik  rihun 400 ba inisiativa ida-ne’e.

Sorumutu Ordináriu ba da-31 fó omenajen ba memória eis-Prezidente Repúblika Francisco Guterres “Lu Olo”, hodi rekoñese ninia kontribuisaun iha luta ba libertasaun nasionál, konstrusaun instituisaun demokrátika no promosaun lian portugés iha Timor-Leste.

Fó mós omenajen ba matebian Ministru Ensinu Superiór, Siénsia no Kultura, José Honório da Costa Pereira Jerónimo, Padre João de Vasconcelos Baptista Felgueiras, no múziku portugés Luís Represas, entre personalidade sira-seluk hosi Estadu-Membru sira ne’ebé kontribui ona ba valór no objetivu sira Komunidade nian.

Durante sorumutu sira CPLP nian, Primeiru-Ministru simu Ministru Estadu no Negósius Estranjeirus Portugál nian, Paulo Rangel, no hamutuk ko'alia kona-ba kooperasaun bilaterál no asuntu sira ne'ebé iha relasiona ho CPLP.

Paulo Rangel agradese ba Timor-Leste nia apoiu kona-ba kandidatura Portugál nian ba membru naun-permanente iha Konsellu Seguransa Nasoins Unidas nian ba mandatu 2027-2028, no afirma: "Importante tebes, iha nasaun barak iha rejiaun ne’e—no ita ko'alia kona-ba nasaun nulu ba nulu (dezenas), oinsá Timor-Leste apoia ami no hato'o ami-nia mensajen atu nune’e ami bele hetan rezultadu ne'ebé ami hetan ona".

Primeiru-Ministru simu ho ksolok eleisaun Portugal nian no afirma katak ninia prezensa iha Konsellu Seguransa "hanesan orgullu ida ba ita-hotu" no katak "prezensa ne’e la reprezenta de'it Portugál", tanba ida ne’e bele mós reprezenta lian no valór sira Komunidade ne’e nian.

Kay Rala Xanana Gusmão simu mós Ministru Negósius Estranjeirus, Komunidades no Defeza Nasionál Cabo Verde nian, Manuel Augusto Lima Amante da Rosa, ne’ebé hato’o konvite husi Primeiru-Ministru kabuverdianu ba vizita ofisiál ida husi Xanana Gusmão ba Cabo Verde. Sorumutu ne’e ko’alia mós atu hakle’an kooperasaun bilaterál iha área edukasaun, formasaun, turizmu, otelaria, tranzisaun dijitál no justisa.

Ministru Bendito dos Santos Freitas mós hala’o sorumutu bilaterál ho reprezentante sira husi Cabo Verde no Angola. Ho Angola, parte rua simu ho laran-haksolok proposta atu kria Komisaun Bilaterál Konjunta ida hodi identifika áreas prioritárias no transforma kompromisu polítiku sira sai inisiativa kooperasaun ne’ebé konkretu.

Sorumutu ministeriál sira hala’o antes, dezde loron 13 fulan-agostu, hosi Semináriu Kapasitasaun II ba Pontu Fokál Setoriál sira Timor-Leste nian, Sorumutu Pontu Fokál Kooperasaun nian ba da-52, Grupu Traballu Ministeriál sira, Grupu Traballu ba Komité Konsertasaun Permanente, no mós Reuniaun Ordinária Komité Konsertasaun Permanente nian ba da-294.

Iha enserramentu Sorumutu Ordinária ba da-31, Estadu-Membru sira hato’o sira-nia apresiasaun ba Governu no povu Timor-Leste tanba organiza no sai uma-na’in ba eventu ne’e, no mós rekoñese kontribuisaun hosi Prezidénsia Timor-Leste nian hodi hametin koordenasaun polítiku-diplomátika, kooperasaun no projesaun internasionál CPLP nian.

   Ba leten