Iha loron 24 fulan-agostu tinan 2026, iha Centro de Convenções de Díli, Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão partisipa iha abertura Simeira Siénsia ba Dezenvolvimentu 2026, ne’ebé realiza husi Prezidénsia Repúblika, ho apoiu husi Governu. Simeira ne’e reúne laureadu ho Prémiu Nobel, manan-na’in sira hosi Prémiu Turing, sientista, peskizadór, akadémiku no espesialista internasionál sira seluk hodi diskute kona-ba kontributu siénsia, teknolojia no inovasaun ba dezenvolvimentu.

Iha ninia diskursu ba sesaun abertura nian, Primeiru-Ministru enkuadra dezenvolvimentu hanesan dezafiu atuál Timor-Leste nian, hafoin luta ba soberania, konstrusaun dame, estabelesimentu instituisaun demokrátika no edifikasaun baze Estadu nian sira.
“Ita-nia povu la luta de’it ba libertasaun atu hetan ita-nia bandeira rasik, inu nasionál ida no fatin ida iha Nasoins Unidas. Independénsia mós tenke permite ita atu hadi’a povu nia moris”, afirma Kay Rala Xanana Gusmão. Primeiru-Ministru mós salienta nesesidade ba “kuidadu saúde no edukasaun ne’ebé di’ak liu, seguransa ai-han ne’ebé boot liu no agrikultura ne’ebé produtivu liu” no “ekonomia ida ne’ebé iha kapasidade atu fornese serbisu no oportunidades ba ita-nia joven sira”.
Xefe Governu afirma katak Timor-Leste kontinua ninia prosesu dezenvolvimentu iha períodu transformasaun teknolójika mundiál ida ne’ebé lais, ne’ebé marka ho avansu sira iha intelijénsia artifisiál, bioteknolojia, komputasaun avansada, medisina, no área sientífiku sira seluk.
“Nasaun sira ne’ebé kompriende mudansa sira-ne’e no aprende atu aproveita mudansa sira-ne’e sei hetan oportunidade foun. Sira ne’ebé la konsege halo iha risku atu hela iha kotuk liután. Timor-Leste labele hela iha kotuk. Tanba ne’e maka siénsia importante tebes ba ita-nia dezenvolvimentu”, nia deklara.
Primeiru-Ministru destaka mós potensiál siénsia no teknolojia foun sira nian atu ajuda Timor-Leste hodi hasoru falta kompeténsia espesializada no koñesimentu tékniku sira. Maibé, nia subliña katak “laiha buat ida maka bele substitui investimentu iha ita-nia povu”, hodi defende reforsu hosi ensinu sientífiku no tékniku no mós kapasidade hosi universidade nasionál sira.
Iha kazu intelijénsia artifisiál, Kay Rala Xanana Gusmão sita aplikasaun sira ne’ebé bele fasilita asesu profisionál saúde sira-nian ba koñesimentu médiku, apoia asesu ba koñesimentu liuhosi lian materna sira, disponibiliza informasaun sientífika ba agrikultór, no mós fornese ferramenta foun ba joven emprendedór sira.
Iha tempu hanesan, Xefe Governu alerta kona-ba risku ne’ebé relasiona ho evolusaun teknolojia hirak-ne’e, liuliu iha área fraude, dezinformasaun, konfiansa iha instituisaun públika sira, no soberania Estadu nian.
“Ita tenke hasoru posibilidade sira-ne’e ho entuziazmu, maibé ita mós presiza komprende risku sira. Teknolojia hanesan ne’ebé halo koñesimentu sai asesivel liu bele mós fasil liu atu bosok no baratu liu”, nia hatete. Nia hatutan tan katak “ita presiza komprende saida mak ida-ne’e bele signifika ba ita-nia demokrasia no ba konfiansa ne’ebé povu tau iha instituisaun públika sira”.
Iha kontestu ida-ne’e, Primeiru-Ministru defende katak Governu tenke iha koñesimentu nesesáriu hodi avalia teknolojia sira ne’ebé deside atu adota, atu nune’e bele aproveita ninia benefísiu, no mós proteje nasaun hosi risku foun sira. “Bainhira ita simu progresu sientífiku, ita tenke hanoin katak teknolojia hanesan ferramenta ida ne’ebé destinadu atu hadi’a ema nia moris, la’ós atu hamenus buat ne’ebé halo ita sai ema. Ita tenke kontinua fó fatin ba moris nia furak”, nia hateten.
Bainhira dirije ba espesialista internasionál sira ne’ebé marka prezensa iha Simeira ne’e, Kay Rala Xanana Gusmão husu atu fahe koñesimentu no kontaktu ho estudante no peskizadór timoroan sira, hodi promove reflesaun konjunta ida kona-ba dezafiu no ambisaun sira dezenvolvimentu nasionál nian.
“Ita labele husik ita-nia an iha kotuk iha era sientífika foun ida-ne’e, maibé ita mós labele tama iha era ida-ne’e ho matan-delek. Ida-ne’e mak etapa tuirmai iha ita-nia luta atu determina ita-nia futuru rasik”, konklui Primeiru-Ministru, molok loke ofisialmente Simeira Siénsia ba Dezenvolvimentu 2026.
Simeira Siénsia ba Dezenvolvimentu 2026, inisiativa ida hosi Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, hala’o iha loron 24 no 25 fulan-agostu, iha Centro de Convenções de Díli, ho painél no sesaun sira ne’ebé diskute, ho tema sira hanesan siénsia no dezenvolvimentu, transformasaun ekonómika, seguransa alimentár, saúde no dezenvolvimentu umanu, seguransa dijitál, intelijénsia artifisiál no edukasaun sientífika. Eventu ne’e sei hala’o iha tempu hanesan ho Sci-Tech Expo 2026 no mós sesaun sira seluk ne’ebé organiza hosi universidade, instituisaun públika no entidade parseira sira.