Ohin, loron 9 fulan-juñu tinan 2026, Ministru Prezidénsia Konsellu Ministrus, Agio Pereira partisipa iha serimónia inaugurasaun ba Sentru Arkivu Chega! ne’ebé foun, ne’ebé hala’o iha eis Komarka Balide, Dili. Inisiativa ne’e hodi selebra Loron Internasionál Arkivu nian no inklui espozisaun arkivístika ida no mós semináriu nasionál ida ne’ebé ko’alia kona-ba polítikas arkivu no enkuadramentu jurídiku siberseguransa nian, ho partisipasaun husi membrus Governu, deputadus, reprezentantes hosi korpu diplomátiku, parseiru dezenvolvimentu no organizasaun sosiedade sivíl sira. 
Edifísiu foun ne’e ho objetivu atu hasa’e kapasidade nasionál kona-ba prezervasaun, jestaun no asesu ba patrimóniu dokumentál nasionál, hodi kontribui ba modernizasaun sistema arkivístiku nasionál no mós protesaun ba memória istórika Timor-Leste nian. Infraestrutura ne’e dezenvolve ona ho apoiu husi UNESCO no Ajénsia Koreana ba Kooperasaun Internasionál (KOICA), iha ámbitu projetu dijitalizasaun Centro Nacional Chega! ba rekonsiliasaun no konstrusaun dame iha Timor-Leste.
Iha ninia diskursu, ho tema “Polítikas Arkivu nian hanesan Fonte ba Memória no Esperansa”, Agio Pereira salienta katak “ita mós selebra Loron Internasionál Arkivu nian, okaziaun ida ne’ebé fó hanoin mai ita katak arkivu la’ós de’it sai fatin hodi rai dokumentu sira”.
Ministru subliña katak “Iha nasaun ida hanesan Timor-Leste, ne’ebé ninia istória marka ho konflitu, rezisténsia no luta ba autodeterminasaun durante dékada barak, prezervasaun memória hetan signifikadu ida ne’ebé kle’an tebes”. Nia hatutan tan katak “arkivu públiku iha papél fundamentál hodi harii dame no rekonsiliasaun”.
Governante ne’e rekorda mós papél hosi Centro Nacional Chega!, ne’ebé kria hodi fó kontinuasaun ba rekomendasaun sira husi Komisaun Akollimentu, Lia-loos no Rekonsiliasaun no mós Komisaun Lia-loos no Amizade. Nia afirma mós katak instituisaun ne’e “hala’o ona misaun importante ida hodi prezerva memória nasionál, promove direitus umanus, eduka ba dame no hametin rekonsiliasaun”. Relasiona ho lema Sentru ne’e nian, nia akresenta katak “Husi Memória ba Esperansa” hatudu ho loloos misaun ida-ne’e. Memória la’ós de’it haree ba pasadu. Memória mós instrumentu ida atu harii futuru”.
Agio Pereira destaka mós simbolizmu husi lokalizasaun Sentru Arkivu foun ne’e, ne’ebé harii iha eis Komarka Balide, fatin ida ne’ebé asosiadu ho periodu okupasaun Indonézia. “Ohin, fatin ida-ne’e hetan signifikadu ida ne’ebé diferente. Ida-ne’e maka transformasaun ida ne’ebé simbóliku no maka’as tebes”, nia afirma.
Ministru hateten mós katak, hafoin selebrasaun, iha loron 20 fulan Maiu, aniversáriu Restaurasaun Independénsia ba da-24, importante atu prezerva memória tinan 24 okupasaun Indonézia nian, husi tinan 1975 to’o 1999. “Perkursu ida-ne’e só bele komprende ho kompletu se ita prezerva memória tinan 24 antes Restaurasaun Independénsia no sakrifísiu sira ne’ebé halo bele hetan liberdade ne’ebé ita goza ohin loron”, nia deklara.
Iha ámbitu modernizasaun jestaun dokumentu nian, Agio Pereira simu ho laran-haksolok semináriu ne’ebé sei akontese hafoin serimónia ida-ne’e, ne’ebé ko’alia kona-ba polítikas arkivu nian no siberseguransa, no mós destaka katak Governu Konstitusionál IX serbisu daudaun hodi prepara instrumentu lejizlativu lubuk ida ne’ebé ho objetivu atu hametin enkuadramentu nasionál iha área siberseguransa, protesaun sistema informasaun no reziliénsia dijitál. “Prezervasaun ba memória istórika no protesaun ba informasaun dijitál agora nu’udar dimensaun rua ne’ebé labele haketak”, nia hateten, hodi hatutan tan katak “garante seguransa ba arkivu dijitál signifika mós asegura katak memória nasionál hetan nafatin protesaun no jerasaun sira iha futuru bele hetan asesu”.
Molok remata, Ministru hato’o agradesimentu Governu nian ba UNESCO, KOICA no parseiru sira seluk ne’ebé kontribui ona hodi konkretiza projetu ida-ne’e, nune’e mós ba Diretór Ezekutivu no ekipa hosi Centro Nacional Chega! tanba servisu ne’ebé dezenvolve ona iha prezervasaun memória istórika nasionál.
Atu taka ninia diskursu, Agio Pereira afirma katak “sentru Arkivu foun ida-ne’e la´ós de’it hanesan edifísiu ida. Ida-ne’e maka kompromisu ida ba lia-loos. Ida-ne’e maka kompromisu ida ba memória. Ida-ne’e maka kompromisu ida ba jerasaun sira iha futuru. Ida-ne’e maka kompromisu ida ba esperansa”.
Hafoin serimónia inaugurasaun no vizita ba Sentru Arkivu ne’ebé foun no espozisaun arkivístika, hahú sesaun ba semináriu nasionál kona-ba polítikas arkivu nian no siberseguransa. Iha parte dadeer, Prezidente Arkivu Nasionál Indonézia nian, Mego Pinandito, aprezenta esperiénsia país sira ASEAN nian iha área lejizlasaun arkivístika no enkuadramentu institusionál, enkuantu reprezentante sira husi Malázia no Vietname ko’alia kona-ba dezafius ba prezervasaun dijitál, patrimóniu audiovizuál no mós reziliénsia sibernétika iha instituisoins memória nian.
Iha parte lokraik hala’o meza-redonda ida kona-ba polítikas públikas no enkuadramentu jurídiku ba arkivus no mós projetu Lei Siberseguransa nian iha Timor-Leste.
Atividade sira ne’ebé realiza hodi komemora Loron Internasionál Arkivu nian no promove reflesaun kona-ba prezervasaun memória istórika no mós dezafius ba jestaun no protesaun informasaun iha era dijitál.