Governu Timor-Leste

Sorumutu Konsellu Ministrus loron 4 fulan-fevereiru tinan 2026

Konsellu Ministrus hala’o sorumutu iha Palásiu Governu, Dili, no aprova projetu Proposta Rezolusaun Parlamentu Nasionál, ne’ebé aprezenta husi Ministru Negósius Estranjeirus no Kooperasaun, Bendito dos Santos Freitas, no Vise-Ministra ba Asuntus ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel, ne’ebé ho objetivu atu aprova adezaun Timor-Leste nian ba Akordu-Kuadru ASEAN kona-ba izensaun vistu.

Akordu-Kuadru ASEAN kona-ba Izensaun Vistu ne’e, asina iha Kuala Lumpur, Malázia, iha loron 25 fulan-jullu tinan 2006, estabelese baze hodi fasilita viajen iha rejiaun laran, liuhosi izensaun vistu ba estadia to'o loron 14 ba sidadaun Estadu-Membru sira. Medida ida-ne’e ho intensaun atu promove mobilidade rejionál, turizmu, interkámbiu umanu no hametin relasoins entre povu sira iha rejiaun ne’e. Akordu ne'e mós prevee katak Estadu-Membru ida-idak bele fó izensaun vistus ba períodu sira ne'ebé liu loron 14, tuir ninia lejizlasaun nasionál no/ka akordu bilateál sira, hodi garante fleksibilidade iha definisaun ninia polítika migratória.

****

Konsellu Ministrus aprova mós Projetu Lei, ne’ebé aprezenta hosi Ministru Justisa, Sérgio de Jesus Fernandes da Costa Hornai, kona-ba Kódigu Rejistu Sivíl.

Ho diploma ida-ne’e hakarak atu estabelese sistema rejistu sivíl ida ne’ebé detalladu, dinámiku no seguru, ne’ebé dezeña atu garante rejistu no konservasaun ba faktu no aktu hotu-hotu ne’ebé iha relevánsia jurídika ne’ebé marka perkursu moris ema nian, hahú husi moris to’o mate. Enkuantu Kódigu Sivíl estabelese direitu no devér ema nian iha sira-nia relasaun familiár, patrimoniál no relasaun sosiál, Kódigu Rejistu Sivíl komplementa rejime ida ne’e hodi define regra no prosedimentu sira ne’ebé aplikavel ba rejistu ofisiál hosi faktu sira-ne’e iha Estadu nia oin. Diploma ne’e klarifika kompeténsia no prazu, introdús hadi'a prosedimentu no promove modernizasaun servisu sira, ho objetivu atu hametin seguransa jurídika, fasilita asesu sidadaun sira nian ba rejistu sivíl no halo prosesu sai simples, efisiente no lalais liu.

****

Konsellu Ministrus aprova mós projetu Dekretu-Lei, ne’ebé aprezenta mós hosi Ministru Sérgio Hornai, kona-ba alterasaun dahuluk ba Dekretu-Lei n. 19/2012, loron 25 fulan-abríl, ne’ebé aprova Estatutu Ofisiál Justisa nian.

Diploma ida-ne’e ho objetivu atu adapta Estatutu Ofisiál Justisa ho reforma sira ne’ebé la’o hela iha setór justisa, liuliu organizasaun judisiária foun no estatutu Ministériu Públiku no Defensoria Públika nian, liuhosi esklarese kompeténsia, reforsa knaar ofisiál justisa sira nian hodi fó apoiu ba majistradu no defensór públiku sira, no mós atualiza kuadru funsionál ida-idak.

Alterasaun ne’e introdús mós rekizitu kualifikasaun akadémika ne’ebé ezijente liu hodi tama iha karreira, reforsa formasaun kontínua, hadi’a rejime remuneratóriu, no atualiza direitu no benefísiu balun, ho objetivu atu kontribui ba efisiénsia, kualidade no valorizasaun ne’ebé boot liu ba funsionamentu justisa iha Timor-Leste.

****

Konsellu Ministru aprova mós projetu Rezolusaun Governu nian, ne’ebé aprezenta husi Ministru Negósius Estranjeirus no Kooperasaun, Bendito dos Santos Freitas, no husi Vise-Ministra ba Asuntu ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel, ne’ebé kria Konsellu Nasionál ba Organizasaun Timor-Leste ninia Prezidénsia ASEAN iha tinan 2029.

Konsellu Nasionál ne’e hanesan órgaun koordenasaun interministeriál sentrál ne’ebé responsavel ba orientasaun estratéjika, planeamentu, akompañamentu, no supervizaun ba serbisu preparatóriu hotu-hotu no realizasaun Prezidénsia ASEAN nian, garante artikulasaun ne’ebé efikás entre entidade governamentál kompetente sira, mekanizmu ASEAN nian, no parseiru nasionál no internasionál sira ne’ebé envolve.

Rezolusaun ne’e define estrutura governasaun organizada iha nível tolu, ne’ebé kompostu husi Konsellu Nasionál, ninia Komité Ezekutivu, no Sekretariadu Nasionál ASEAN nian, hanesan mekanizmu permanente ba koordenasaun operasionál. Komité Ezekutivu ne’e, lidera hosi Ministru Negósius Estranjeirus no Kooperasaun, liuhusi dezignasaun Primeiru-Ministru, ne’ebé responsavel ba jestaun operasionál no implementasaun desizaun sira Konsellu Nasionál nian.

Atu garante koordenasaun estratéjika ne’ebé efikás, prevee mós Koordenadór Setoriál na’in lima, ne’ebé relata ba Komité Ezekutivu no asume responsabilidade iha área infraestrutura no instalasaun sira, rekursu umanu no kapasitasaun institusionál, seguransa no orden públika, diplomasia no komunikasaun, nune’emós finansas no operasaun sira, iha lideransa hosi sira nia ministériu kompetente ida-idak.

****

Konsellu Ministrus aprova projetu Dekretu-Lei, ne’ebé aprezenta husi Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, ho objetivu atu aprova Kurríkulu Programa Nasionál Ekivalénsia ba Ensinu Sekundáriu.

Diploma ida-ne’e estabelese programa nia enkuadramentu kurrikulár, ne’ebé destina ba foin-sa’e no adultu sira ne’ebé la remata ensinu sekundáriu ho idade ne’ebé loloos, nune’e mós asegura dalan alternativu ida ho ekivalénsia formál ba nivel ensinu ida-ne’e. Kurríkulu ne’e adota abordajen ida ne'ebé fleksivel no inkluziva, adekuada ba espesifisidade edukasaun foin-sa'e no adultu sira, define organizasaun área formasaun, metodolojia pedagójika, sistema avaliasaun no kondisaun sertifikasaun nian. Ho medida ida-ne’e, hakarak atu reforsa asesu ba edukasaun durante moris tomak, promove inkluzaun edukativa, sosiál, no profisionál nune’e mós kontribui  hodi hadi’a kualifikasaun populasaun nian

****

Vise-Ministra ba Asuntus ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel, halo mós aprezentasaun ida ba Konsellu Ministrus kona-ba partisipasaun Timor-Leste iha Sorumutu Funsionáriu Altu ASEAN nian (Senior Officials’ Meeting), ne’ebé hala’o iha loronn 27 no 28 fulan-janeiru, 2026, no iha Sorumutu Ministrus Negósius Esntranjeirus ASEAN nian, ne’ebé realiza iha loron 29 fulan-janeiru tinan 2026, iha Cebu, Filipina.

Aprezentasaun ne’e foka liu ba diskusaun no desizaun prinsipál sira ne’ebé adota ona, nune’e mós medida sira tuirmai ne’ebé relevante ba Timor-Leste iha ámbitu prosesu integrasaun plena iha Asosiasaun Nasoins Sudeste Aziátiku, inklui preparasaun institusionál no operasionál, enkuadruamentu nasionál iha prezidénsia rotativa organizasaun nian, ne’ebé prevee ba tinan 2029, no estadu implementasaun Roteiru ba Adezaun Plena.

Ikusmai, Konsellu Ministru aprova ona doasaun ida ho dolar amerikanu millaun 5 ba Repúblika Portugeza, hafoin pasajen tempestade (anin boot akompaña ho udan)Kristin nian liuhosi teritóriu portugés, ne'ebé husik hela destruisaun/estragus iha rejiaun balu país nian, liuliu iha zona sentrál.

Fenómenu meteorolójiku estremu sira kauza ona ema mate, ema sira ne'ebé dezlokadu, estragus maka'as ba uma sira, infraestrutura públika no ekipamentu koletivu, nune’e mós interupsaun iha fornesimentu enerjia, transporte no servisu esensiál sira seluk. Apoiu finanseiru ne’e ho objetivu atu kontribui ba esforsu resposta imediata, rekuperasaun no rekonstrusaun iha área sira ne’ebé afetadu liu. REMATA