Sorumutu Estraordináriu Konsellu Ministrus loron 30 fulan-janeiru tinan 2026

Prezidénsia Konsellu Ministrus

  Portavós Governu Timor-Leste
IX Governu Konstitusionál

...........................................................................................................................

Komunikadu Imprensa

Sorumutu Estraordináriu Konsellu Ministrus loron 30 fulan-janeiru tinan 2026

Konsellu Ministrus hala’o sorumutu, iha Palásiu Governu, Dili, no aprova projetu Dekretu-Lei rua, ne’ebé aprezenta hosi Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, no Ministra Finansas, Santina José Rodrigues F. Viegas Cardoso, kona-ba Estatutu Rejiaun Oekusi Ambenu no Fundu Espesiál Dezenvolvimentu Oekusi Ambenu nian.

*

Ho diploma dahuluk ne’e, ninia objetivu maka, liu tiha dékada ida dezde kriasaun Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambenu, atu halo revizaun no atualiza kuadru normativu ne’ebé regula nia organizasaun no funsionamentu atu nune’e bele hadi’a problema sira ne’ebé identifika ona iha nia aplikasaun prátika no adapta modelu institusionál ba orientasaun atuál sira kona-ba desentralizasaun administrativa no reforsu podér lokál iha Timor-Leste.

Reforma ne’e ho hanoin atu armoniza rejime Rejiaun nian ho modelu Autoridades Munisipál no Autoridade Administrativa Ataúru nian, klarifika mekanizmu tutela governamentál no mós estabelese períodu tranzitóriu kapasitasaun institusionál nian, hametin simultáneamente kooperasaun entre Administrasaun Sentrál no Rejionál, nune’e mós mekanizmu kontrolu, transparénsia no efisiénsia iha jestaun rekursu públiku, garante dezenvolvimentu sustentavel ba benefísiu populasaun sira nian.

*

Projetu Dekretu-Lei daruak ne’ebé aprova ona ho intensaun atu halo alterasaun daruak ba rejime jurídiku Fundu Espesiál Dezenvolvimentu Oekusi Ambenu, ho objetivu atu reforsa governasaun, dixiplina iha foti desizaun no ezekusaun despeza, no mós mekanizmus kontrolu no akompañamentu ba projetu sira ne’ebé hetan finansiamentu.

Entre mudansa prinsipál sira, destaka liu maka substitui Konsellu Diretivu atuál ho Konsellu Administrasaun ida ne’ebé ho natureza kolejiál, hodi mantén Fiskál Úniku nu’udar órgaun fiskalizasaun ekonómika no finanseira, nune’e mós kria Sekretariadu Projetus RAEOA, ho intensaun atu garante apoiu tékniku no administrativu ba instrusaun, ezekusaun no monitorizasaun investimentu.

Diploma ida-ne’e mós hakarak esklarese rejime aplikavel ba rekursus umanus Fundu nian, hodi aliña ho rejime jerál funsaun públika ne’ebé vigora iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambenu, no garante tranzisaun ordenada ida ba modelu administrasaun foun, atu nune’e bele garante kontinuidade prosesus, kontratu, no obrigasaun sira ne’ebé la’o daudaun, no mós promove jestaun ida ne’ebé efisiente, transparente no orientadu liu ba rezultadu dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál Rejiaun nian.

*****

Konsellu Ministrus aprova Projetu Dekretu-Lei, ne’ebé aprezenta hosi Ministru Defeza, Donaciano do Rosário Gomes, ne’ebé ho objetivu atu promove, ho exesionál, suspensaun ba limite idade reforma nian ba ofisiál jenerál atuál sira ne’ebé okupa kargu Xefe Estadu-Maiór-Jenerál Forsas Armadas (CEMGFA, sigla iha lian portugés), Vise-Xefe Estadu-Maiór-Jenerál Forsas Armadas (CEMGFA, sigla iha lian portugés), no Xefe Estadu-Maiór Forsas Armadas (CEMFA, sigla iha lian portugés).

Liuhosi diploma ida-ne’e, Governu Konstitusionál IX rekoñese nesesidade, ho exesionál, atu garante permanénsia atuál titulár kargu CEMGFA, Vice-CEMGFA no CEMFA to’o remata sira-nia mandatu, permite tranzisaun ne’ebé nesesáriu ba lideransa iha futuru, valoriza esperiénsia hosi komandante atuál sira no evita ruturas abruptas (mudansa sira ne’ebé mosu derrepente).

*****

Konsellu Ministrus aprova ona projetu Rezolusaun Governu nian, ne’ebé aprezenta mós hosi Ministru Defeza, ne’ebé ratifika lista militár sira ne’ebé, iha loron 31 fulan-dezembru tinan 2025, sei halo tranzisaun ba estatutu rezerva no lista militár veteranu sira ne’ebé sei reforma.

Desizaun ida-ne’e kumpre rejime jurídiku ne’ebé aplikavel ba karreira militár sira, liu-liu Estatutu Militár FALINTIL – Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL)  no Dekretu-Lei n. 8/2025, ne’ebé garante regularizasaun administrativa kona-ba tranzisaun ba rezerva no reforma ba militár sira ne’ebé atinje ona limite idade legál ka kumpre kondisaun sira ne’ebé lei regula. Aprovasaun ba rezolusaun ida-ne’e ho objetivu mós atu garante prosesu reforma ida ne’ebé justu no dignu ba veteranu sira, tuir objetivu ne’ebé define ona husi Programa Governu Konstitusionál IX ba área Defeza. REMATA

   Ba leten