Primeiru-Ministru destaka papél professor sira nian iha konstrusaun futuru Timor-Leste nian
Iha loron 27 fulan-outubru tinan 2026, Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão partisipa iha Serimónia Nasionál Komemorasaun Fulan Edukasaun no Loron Mundiál Profesór sira nian, ne’ebé hala’o iha Salaun Ian Martin, iha Institutu Nasionál Formasaun Dosente no Profisionál Edukasaun (INFORDEPE), Dili. Selebrasaun tinan ida ne’e mós koinside ho aniversáriu ba dala 60 adosaun Rekomendasaun UNESCO no Organizasaun Internasionál Traballu (OIT) nian kona-ba Kondisaun Manorin nian.
Serimónia ne’e hetan partisipasaun husi Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, Sekretáriu Estadu Ensinu Sekundáriu Jerál no Ensinu Sekundáriu Tékniku-Vokasionál, Domingos Lopes Lemos, reprezentante sira husi instituisaun ensinu no formasaun profesór sira, parseiru dezenvolvimentu, dosente no estudante sira.
Iha ninia diskursu, Primeiru-Ministru afirma katak "edukasaun maka baze ba buat hotu ne'ebé ita hakarak harii ba ita nia futuru" no destaka papél husi profesór sira iha formasaun jerasaun foun sira. "Profesór mak ajente transformasaun ida, ne’ebé mak, loron ba loron, marka prezensa iha ita-nia oan no joven sira nia moris. Tanba ne'e, profesór iha papél ida ne'ebé labele troka iha formasaun ba jerasaun foun sira no harii nasaun ne’e".
Xanana Gusmão fó hanoin katak setór edukasaun tenke harii fali "sistema edukasaun, infraestrutura, kurríkulu no materiál ensinu sira, formasaun ba manorin sira, no mós jestaun no kultura eskolár rasik", no defende katak "sein edukasaun ne’ebé kualidade, independénsia sei la kumpre ninia promesa. No sein profesór sira ne'ebé kualifikadu no valorizadu, dezenvolvimentu sei la iha abut, no mós sei la kria melloria ne’ebé konkretu iha ita-nia povu nia moris".
Xefe Governu reafirma kompromisus atu "reforsa formasaun inisiál no kontínua ba profesór sira", "hadi'a dalan neineik, kondisaun serbisu manorin sira nian, liuliu iha área sira ne’ebé rurál no remota liu" no "investe iha infraestrutura eskola nian ne'ebé dignu no funsionál liu". Nia mós destaka promosaun edukasaun ida ne’ebé inkluzivu, utilizasaun responsavel ba teknolojia foun sira hodi apoia prosesu aprendizajen, no mós reforsu jestaun, avaliasaun no monitorizasaun ba sistema edukasaun nian.
Iha valorizasaun ba profisaun manorin nian, Primeiru-Ministru afirma katak “la to’o de’it atu ‘rekoñese’ no ‘agradese’ ba imi-nia dedikasaun ba sosiedade dala ida iha tinan ida. Dalan ne’ebé di’ak liu atu agradese mak valoriza imi-nia profisaun ho forma konkreta, konsistente no konsekuente (ba nafatin)”. Nia hatutan tan katak “rekoñesimentu de’it la to’o, presiza garante respeitu ne’ebé boot liu ba imi-nia direitu sira no apoiu barak liután hodi kumpre imi- nia devér sira”.
Hasoru transformasaun sosiál, teknolójiku, ekonómiku no kulturál sira, Xefe Governu hatete katak "intelijénsia artifisiál, teknolojia dijitál sira, plataforma aprendizajen nian, buat sira-ne'e hotu lori oportunidade ne’ebé boot tebes, maibé mós dezafiu boot sira", hodi defende katak "teknolojia tenke apoia prosesu aprendizajen no dezenvolvimentu umanu maibé ita nunka bele troka profesór nia papél esensiál iha orientasaun, formasaun no akompañamentu ba estudante sira".
Selebrasaun ne'e hala'o ho tema jerál "Valorizasaun, Protesaun no Haforsa Estatutu Profisaun Manorin nian iha Mundu ida ne'ebé iha Transformasaun Lalais" no mós ho tema espesífiku "Profesór nu'udar Ajente Transformasaun: Papél, Kompeténsia no Responsabilidade sira iha Konstrusaun Estadu Timór-Leste". Inisiativa ne’e marka mós aniversáriu Rekomendasaun 1966 ba dala 60 kona-ba Kondisaun Manorin nian, ne’ebé adota husi UNESCO no OIT, ne’ebé estabelese referénsia internasionál sira kona-ba direitu no responsabilidade profesór sira-nian, sira-nia formasaun, rekrutamentu, empregu no kondisaun ensinu no mós serbisu nian.
Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, afirma katak "tema ida-ne'e destaka nesesidade importante atu proteje direitu profesór sira-nian, hadi'a kondisaun serbisu, hatán ba falta profesór sira, no mós hasoru dezafiu atuál sira, hanesan transformasaun dijitál no mudansa klimátika".
Kona-ba adaptasaun sistema edukasaun nian ba mudansa teknolójika, governante ne’e hatutan tan katak “profesór sira sai nu’udar sentru ba transformasaun nasionál ida-ne’e. Liuhusi metodolojia modernu no kriativu, sira prepara ita-nia joven sira atu kompete iha nivel globál”.
Iha parte seluk, Sekretáriu Estadu Ensinu Sekundáriu Jerál no Ensinu Sekundáriu Tékniku-Vokasionál, Domingos Lopes Lemos, destaka responsabilidade profesór sira-nian iha formasaun ba labarik no foin-sa’e sira, hodi afirma katak “profesór mak ajente transformadór ida. Bainhira ita haree ba fatuk ida ne’ebé seidauk iha forma, presiza ema ida ne’ebé iha koñesimentu atu transforma nia sai buat ida ne’ebé iha valór. Nune’e mós ho labarik ida ne’ebé foin moris, hanesan surat-tahan mutin ida. Professor nia responsabilidade mak atu orienta, hanorin no ajuda labarik sira atu dezenvolve sira-nia koñesimentu, kapasidade no karakter”.
Hodi dirije ba manorin sira, Primeiru-Ministru husu ba sira atu "la bele rende ba ita-nia labarik no joven sira. Maski bainhira kondisaun sira ladún di'ak, maski bainhira rekursu sira laiha". Nia hatutan tan katak “profesór ida bele muda moris ida. No, bainhira muda moris ida, bele muda família ida, bele muda komunidade ida, bele muda país ida”.
Iha enserramentu Primeiru-Ministru Xanana Gusmão agradese ba “profesór sira hotu iha ita-nia país”, hodi rekoñese sira-nia knaar “iha harii Estadu no Nasaun,” no hafoun fali “kompromisu Governu nian atu serbisu maka’as hodi hadi’a kualidade edukasaun nian”.






































