Primeiru-Ministru destaka papél professor sira nian iha konstrusaun futuru Timor-Leste nian

Kua. 28 outubru 2026, 10:33h
866902240_1801471370956124_3618039502622015246_n

Iha loron 27 fulan-outubru tinan  2026, Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão partisipa iha Serimónia Nasionál Komemorasaun Fulan Edukasaun no Loron Mundiál Profesór sira nian, ne’ebé hala’o iha Salaun Ian Martin, iha Institutu Nasionál Formasaun Dosente no Profisionál Edukasaun (INFORDEPE), Dili. Selebrasaun tinan ida ne’e mós koinside ho aniversáriu ba dala 60 adosaun Rekomendasaun UNESCO no Organizasaun Internasionál Traballu (OIT) nian kona-ba Kondisaun Manorin nian.

Serimónia ne’e hetan partisipasaun husi Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, Sekretáriu Estadu Ensinu Sekundáriu Jerál no Ensinu Sekundáriu Tékniku-Vokasionál, Domingos Lopes Lemos, reprezentante sira husi instituisaun ensinu no formasaun profesór sira, parseiru dezenvolvimentu, dosente no estudante sira.

Iha ninia diskursu, Primeiru-Ministru afirma katak "edukasaun maka baze ba buat hotu ne'ebé ita hakarak harii ba ita nia futuru" no destaka papél husi profesór sira  iha formasaun jerasaun foun sira. "Profesór mak ajente transformasaun ida, ne’ebé mak,  loron ba loron,  marka prezensa iha  ita-nia oan no joven sira nia moris. Tanba ne'e, profesór iha papél ida ne'ebé labele troka iha formasaun ba jerasaun foun sira no harii nasaun ne’e".

Xanana Gusmão  fó hanoin  katak setór edukasaun  tenke harii fali "sistema edukasaun, infraestrutura, kurríkulu no materiál ensinu sira, formasaun ba manorin sira, no mós jestaun no kultura eskolár rasik", no defende katak "sein edukasaun ne’ebé kualidade, independénsia sei la kumpre ninia promesa. No sein profesór sira ne'ebé kualifikadu no valorizadu, dezenvolvimentu sei la iha abut, no mós sei la kria melloria ne’ebé konkretu iha ita-nia  povu nia moris".

Xefe Governu reafirma kompromisus atu "reforsa  formasaun inisiál no kontínua ba profesór sira", "hadi'a  dalan neineik,  kondisaun serbisu manorin sira nian, liuliu iha área sira ne’ebé rurál no remota liu" no "investe iha infraestrutura eskola nian ne'ebé dignu no funsionál liu". Nia mós destaka promosaun edukasaun ida ne’ebé  inkluzivu, utilizasaun responsavel ba teknolojia foun sira hodi apoia prosesu aprendizajen, no mós reforsu jestaun, avaliasaun no monitorizasaun ba sistema edukasaun nian.

Iha valorizasaun ba profisaun manorin nian, Primeiru-Ministru afirma katak “la to’o de’it atu ‘rekoñese’ no ‘agradese’ ba imi-nia dedikasaun ba sosiedade dala ida iha tinan ida. Dalan ne’ebé  di’ak liu atu agradese mak valoriza imi-nia profisaun ho forma konkreta, konsistente no konsekuente (ba nafatin)”. Nia hatutan tan katak “rekoñesimentu de’it la to’o, presiza garante respeitu ne’ebé boot liu ba imi-nia direitu sira  no apoiu barak liután hodi kumpre imi- nia devér sira”.

Hasoru transformasaun sosiál, teknolójiku, ekonómiku no kulturál sira, Xefe Governu hatete katak "intelijénsia artifisiál, teknolojia dijitál sira, plataforma aprendizajen nian,  buat sira-ne'e hotu lori oportunidade ne’ebé boot tebes, maibé mós dezafiu boot sira", hodi defende katak "teknolojia tenke apoia prosesu aprendizajen no dezenvolvimentu umanu maibé ita nunka bele troka profesór nia papél  esensiál iha orientasaun, formasaun no akompañamentu ba estudante sira".

Selebrasaun ne'e hala'o ho tema jerál "Valorizasaun, Protesaun no Haforsa Estatutu Profisaun Manorin nian iha Mundu ida ne'ebé iha Transformasaun  Lalais" no mós ho tema espesífiku "Profesór nu'udar Ajente Transformasaun: Papél, Kompeténsia  no Responsabilidade sira iha Konstrusaun Estadu Timór-Leste". Inisiativa ne’e marka mós aniversáriu Rekomendasaun 1966 ba dala 60 kona-ba Kondisaun Manorin  nian, ne’ebé adota husi UNESCO no OIT, ne’ebé estabelese referénsia internasionál sira kona-ba direitu no responsabilidade profesór sira-nian, sira-nia formasaun, rekrutamentu, empregu no kondisaun ensinu no mós serbisu nian.

Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, afirma katak "tema ida-ne'e destaka nesesidade importante atu proteje direitu profesór sira-nian, hadi'a kondisaun serbisu, hatán ba  falta profesór sira, no mós hasoru dezafiu atuál sira, hanesan transformasaun dijitál no mudansa klimátika".

Kona-ba adaptasaun sistema edukasaun nian ba mudansa teknolójika, governante  ne’e hatutan tan katak “profesór sira sai nu’udar sentru ba transformasaun nasionál ida-ne’e. Liuhusi metodolojia modernu no kriativu, sira prepara ita-nia joven sira atu kompete iha nivel globál”.

Iha parte seluk, Sekretáriu Estadu Ensinu Sekundáriu Jerál no Ensinu Sekundáriu Tékniku-Vokasionál, Domingos Lopes Lemos, destaka responsabilidade profesór  sira-nian iha formasaun ba labarik no foin-sa’e sira, hodi  afirma  katak “profesór mak ajente transformadór ida. Bainhira ita haree ba fatuk ida ne’ebé seidauk iha forma, presiza ema ida ne’ebé iha koñesimentu atu transforma nia sai buat ida ne’ebé iha valór. Nune’e mós  ho labarik ida ne’ebé foin moris, hanesan surat-tahan mutin ida. Professor nia responsabilidade  mak atu orienta, hanorin no ajuda labarik sira atu dezenvolve sira-nia koñesimentu,  kapasidade no karakter”.

Hodi  dirije ba manorin  sira, Primeiru-Ministru husu ba sira atu "la bele rende  ba ita-nia labarik no joven sira. Maski bainhira kondisaun sira ladún di'ak, maski bainhira rekursu sira laiha". Nia hatutan tan katak “profesór ida bele muda moris ida. No, bainhira muda moris ida, bele muda família ida,  bele muda komunidade ida, bele muda país ida”.

Iha enserramentu  Primeiru-Ministru Xanana Gusmão agradese ba “profesór sira hotu iha ita-nia país”, hodi rekoñese sira-nia knaar “iha harii Estadu no Nasaun,” no hafoun fali “kompromisu Governu nian atu serbisu maka’as hodi hadi’a kualidade edukasaun nian”.

 

 

   Ba leten