Vizita Primeiru-Ministru ba Tailándia reforsa kooperasaun bilateral ho perspetiva foun iha area ekonómika, alimentár, aérea no dezenvolvimentu
Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão konklui nia vizita ba Tailándia, ne'ebé hala'o iha loron 4 to'o 10 fulan-outubru 2026 no inklui programa ofisiál ida iha loron 9 no 10 tanba konvite hosi Primeiru-Ministru tailandés, Anutin Charnvirakul. Konversa sira entre Xefe Governu na’in rua ne’e hamosu kompromisu foun ba kooperasaun iha área komérsiu no investimentu, seguransa ai-han, transporte, kooperasaun ba dezenvolvimentu, edukasaun, defeza no seguransa, iha kontestu foun relasaun bilaterál nian hafoin Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN.

Ida-ne'e hanesan vizita ofisiál dahuluk ba Tailándia hosi Primeiru-Ministru ida hosi Timor-Leste dezde 2013 no dahuluk dezde nasaun ne'e adere ba ASEAN iha fulan-outubru 2025. Vizita ne'e mós hala’o molok aniversáriu ba dala 25 hosi estabelesimentu relasoins diplomátikas entre Timor-Leste ho Tailándia, ne'ebé sei selebra iha 2027.
Iha loron 9 fulan-outubru, Xanana Gusmão simu hosi Primeiru-Ministru Anutin Charnvirakul iha Uma Governu (Government House of Thailand), iha Bankoke, iha serimónia ofisiál benvindu nian, tuir fali ho konversa bilaterál, asinatura ba Memorandu Entendimentu ida, konferénsia imprensa konjunta ida no almosu ofisiál ida.
Memorandu Entendimentu, ne’ebé asina entre Ministérius Negósius Estranjeirus nasaun rua ne’e nian, estabelese Mekanizmu Konsulta Bilaterál ida hodi akompaña kooperasaun entre Timor-Leste no Tailándia, implementa rezultadu vizita nian no identifika área foun sira serbisu hamutuk nian. Ronda dahuluk ba konsulta sei hala’o iha Timor-Leste.
Iha área ekonómika, Governu rua ne’e konkorda atu promove komérsiu no investimentu no mós hametin konektividade entre setór privadu nasaun rua ne’e nian. Agrikultura no transformasaun ai-han, enerjia, infraestrutura, turizmu no otelaria, no mós ekonomia azúl identifika hanesan área sira ho potensiál ba kooperasaun no investimentu ne'ebé luan liu.
Nu’udar parte ida husi seguransa ai-han, Tailándia hato’o nia vontade atu kontinua fó apoiu ba Timor-Leste, no nasaun rua ne’e konkorda atu hahú negosiasaun ba selebrasaun Memorandu Entendimentu ida kona-ba Komérsiu Foos. Kooperasaun ne’e tenke kobre mós komérsiu produtu agríkola, transformasaun ai-han, kooperasaun téknika, no mós hasa’e kapasidade.
Xefe Governu na’in-rua konkorda mós atu aselera konkluzaun Akordu kona-ba Servisu Aéreu entre Timor-Leste no Tailándia, ho objetivu atu kria kondisaun nesesária ba estabelesimentu ligasaun aérea direta entre nasaun rua ne’e. Hadi'a konektividade aérea hein katak bele apoia relasaun ekonómika, turizmu, no kontaktu entre populasaun sira.
Iha kooperasaun dezenvolvimentu nian, konkorda ona katak Reuniaun Kooperasaun Téknika dahaat sei hala’o iha Timor-Leste iha tinan ida-ne’e, ho objetivu atu finaliza no adota Programa Kooperasaun ba Dezenvolvimentu Tinan Tolu 2026–2028. Programa ne’e tenke foka ba agrikultura sustentável, dezenvolvimentu komunitáriu, saúde públika no kuidadu saúde inan, dezenvolvimentu rekursus umanus, no mós hasa’e kapasidade relasiona ho ASEAN.
Governu rua mós konkorda atu aselera konkluzaun Memorandu Entendimentu rua relasiona ho kooperasaun iha área edukasaun no ensinu superiór no mós hametin formasaun téknika no profisionál tuir nesesidade merkadu traballu nian.
Durante konversa ne’e, rejista mós progresu sira kona-ba kriasaun sentru saúde maternu-infantíl iha Timor-Leste, iha projetu ida ne'ebé envolve Ajénsia Kooperasaun ba Dezenvolvimentu Ekonómiku Nasaun Viziñu sira Tailándia nian, Ministériu Finansas no Ministériu Saúde Timor-Leste nian, no mós Fundu Nasoins Unidas nian ba Populasaun.
Primeiru-Ministru Xanana Gusmão mós agradese ba Tailándia nia apoiu hodi fó formasaun ba rekursus umanus timoroan sira. Dezde 2001, liu bolsa estudu 800 no oportunidade formasaun disponibiliza ona ba funsionáriu públiku no estudante timoroan sira, ho valór maizumenus dolar amerikanu millaun haat.
Iha defeza no seguransa, nasaun rua ne’e konkorda atu hametin interkámbiu militár, formasaun, hasa’e kapasidade no fahe informasaun, nune’e mós kooperasaun hodi kombate burla online no forma krime transnasionál seluk. Planeia mós vizita ida ba Timor-Leste hosi Xefe Forsa Defeza Tailándia nian.
Tailándia mós konkorda atu adere ba Grupu Parseiru Estratéjiku Sentrál iha projetu Memoriál INTERFET nian no hato’o ninia vontade atu kontribui arkivu, fotografia, no mós sasin husi militár tailandés sira ne’ebé servisu iha Timor-Leste. Kooperasaun iha área ida-ne’e nu’udar kontinuasaun hosi lasu sira ne’ebé estabelese ona durante Tailándia nia partisipasaun iha operasaun internasionál iha Timor-Leste, hahú iha tinan 1999.
Iha kontestu rejionál, Primeiru-Ministru Anutin Charnvirakul reafirma Tailándia nia apoiu ba Timor-Leste nia integrasaun iha Komunidade ASEAN no mós reforsu kapasidade nasionál, inklui preparasaun ba posivel Prezidénsia Timor-Leste ba ASEAN iha tinan 2029. Xefe Governu na’in-rua ne’e mós reafirma sira-nia kompromisu ba sentralidade ASEAN no implementasaun Vizaun Komunidade ASEAN 2045 nian.
Iha programa ofisiál nia rohan iha loron 9, Primeiru-Ministru Xanana Gusmão simu iha audiénsia hosi Sua Majestade Liurai Maha Vajiralongkorn no Liurai-feto Suthida iha Palásiu Dusit, Bankoke.
Viajen ba Tailándia inklui mós atividade sira seluk molok hahú programa ofisiál. Iha loron 6 no 7 fulan-outubru, Primeiru-Ministru partisipa iha semináriu ida kona-ba jestaun ba Fundu Petrolíferu ne’ebé prudente no sustentável, ne’ebé organiza hosi Ministériu Finansas no Banku Sentrál Timor-Leste, ne’ebé analiza kona-ba sustentabilidade Fundu nian no mós estratéjia fiskál no investimentu.
Iha loron 8, Xefe Governu hasoru malu ho responsavel sira husi Thai Beverage Public Company Limited no TCC Group hodi ko’alia kona-ba oportunidade investimentu no kooperasaun ekonómika, liuliu iha área produsaun lokál, turizmu, retallu, imobiliáriu, no lojístika. Rezumu hosi viajen ne’e, Xanana Gusmão konvida emprezáriu tailandés sira hodi vizita Timor-Leste atu haree diretamente kona-ba oportunidade investimentu no estabelese kontaktu ho setór privadu Timor-Leste nian.
Iha loron hanesan, Primeiru-Ministru hasoru malu ho eis militár no ofisiál tailandés sira ne’ebé partisipa iha misaun internasionál iha Timor-Leste, iha enkontru ida ne’ebé ko’alia kona-ba relasaun istórika entre nasaun rua ne’e no mós kontribuisaun Tailándia nian ba prosesu manutensaun (mantein) no konsolidasaun pás.
Iha vizita ne’e nia rohan, Primeiru-Ministru Tailándia hatudu interese atu vizita Timor-Leste. Xanana Gusmão fó-sai katak sei haruka konvite ofisiál ida ba nia omólogu hodi vizita Timor-Leste no partisipa iha komemorasaun sira ba tinan 25 Restaurasaun Independénsia nian, iha 20 Maiu 2027.
Primeiru-Ministru ho delegasaun fila hikas mai Dili iha loron 11 fulan-outubru, hafoin konklui sira-nia viajen ba Tailándia.






































