Timor-Leste defende dezenvolvimentu inkluzivu no asesu ekuitativu ba teknolojia foun iha Nasoins Unidas

Ses. 25 setembru 2026, 11:16h
Screenshot

Sekretária Estadu Igualdade, Elvina Sousa Carvalho, reprezenta Timor-Leste, iha loron 23-fulan-setembru tinan 2026, iha Novaiorke, iha Sorumutu Altu Nivel Asembleia Jerál Nasoins Unidas nian hodi komemora aniversáriu Deklarasaun kona-ba Direitu ba Dezenvolvimentu ba dala 40, iha ne’ebé nia defende modelu dezenvolvimentu ida ne’ebé sentradu iha povu, bazeia ba inkluzaun, oportunidade ne’ebé hanesan no respeitu ba direitus umanus. Screenshot 821523637_1011613151956015_4028828582696163157_n

Sorumutu ne’e hala’o iha sede Nasoins Unidas nian, iha ámbitu sesaun Asembleia Jerál ba da-81, no reúne reprezentante sira husi Estadus-Membrus no mós observadór sira hodi analiza progresus ne’ebé alkansa ona dezde adosaun Deklarasaun ne’e, iha tinan 1986, no dezafius atuál atu konkretiza direitu ba dezenvolvimentu.

Iha nia diskursu, Sekretária Estadu afirma katak dezenvolvimentu hanesan direitu umanu ida ne’ebé inalienável (labele hasai) no destaka esperiénsia Timor-Leste nian iha tranzisaun konflitu ba dame no estabilidade demokrátika. Nia subliña katak dezenvolvimentu sustentavel la depende de’it ba kreximentu ekonómiku, maibé mós husi partisipasaun populasaun sira nian, igualdade ba oportunidade, inkluzaun sosiál, instituisaun sira ne’ebé responsavel, no mós respeitu ba direitus umanus.

Elvina Sousa Carvalho mós destaka dezigualdade ne’ebé kontinua limita perspetiva dezenvolvimentu país barak nian, liuliu País Menus Dezenvolvidu sira no Estadu Illa Ki’ik sira ne’ebé iha hela Dezenvolvimentu. Iha kontestu ida-ne’e, nia temi efeitu husi alterasaun klimátika, xoke ekonómiku, difikuldade finansiamentu no dezigualdade sira iha asesu ba teknolojia.

Sekretaria Estadu aprezenta área prioritária tolu ba asaun koletiva. Dahuluk kona-ba transformasaun dijitál no intelijénsia artifisiál, ne’ebé tenke kontribui hodi habelar oportunidade no evita aumentu ba dezigualdade, ho país sira ne’ebé iha hela dezenvolvimentu atu partisipa iha definisaun no hetan benefísiu ho forma ekuitativa hosi avansus teknolójikus.

Prioridade daruak kona-ba nesesidade ba arkitetura finanseira internasionál ida ne’ebé inkluziva liu, ho asesu ne’ebé boot liu ba finansiamentu no parseria sira ne’ebé apoia país sira ne’ebé iha hela dezenvolvimentu kona-ba reforsu reziliénsia, adaptasaun ba alterasaun klimátika no halo tranzisaun enerjétika, bazeia ba ida-idak nia sirkunstánsia nasionál.

Nu’udar prioridade datoluk, Timor-Leste hato’o ninia apoiu ba kontinuasaun diálogu ida ne’ebé konstrutivu relasiona ho projetu Paktu Internasionál sobre Direitu ba Dezenvolvimentu, ne’ebé daudaun ne’e iha hela diskusaun iha kuadru Nasoins Unidas nian.

Sekretária Estadu mós afirma katak prinsípiu sira ne’ebé konsagra ona iha Deklarasaun ne’e tenke transforma sai rezultadu ne’ebé konkretu no mensurável, bazeia ba solidariedade, ekuidade, partisipasaun no mós distribuisaun benefísiu dezenvolvimentu ida ne’ebé justu.

Deklarasaun kona-ba Direitu ba Dezenvolvimentu aprova husi Asembleia Jerál Nasoins Unidas iha tinan 1986, ne’ebé rekoñese direitu ema no povu hotu nian atu partisipa, kontribui no hetan benefísiu hosi dezenvolvimentu ekonómiku, sosiál, kulturál no polítiku, iha ne’ebé bele realiza tomak direitus umanus no liberdade fundamentál sira.

Timor-Leste nia partisipasaun iha sorumutu ida-ne’e halo parte iha atividades Semana Alto Nivel hosi Sesaun Asembleia Jerál Nasoins Unidas nian ba da-81, ne’ebé hala’o iha Novaiorke.

 

   Ba leten