Sesaun Komité Rejionál OMS ba Sudeste Aziátiku ba da-79 konklui iha Dili ho adota Deklarasaun Dili

Ses. 11 setembru 2026, 17:11h
801807140_1127037369989876_6250788358830975391_n

Sesaun Komité Rejionál Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) ba Sudeste Aziátiku ba da-79 konklui iha loron 10 fulan-setembru tinan 2026, iha Dili, hafoin servisu loron haat ne’ebé halibur Ministru Saúde sira, altu responsavel no delegasaun sira hosi Estadus-Membrus  atu define prioridades no adota desizaun sira ne’ebé ho objetivu atu reforsa sistema saúde no mós asesu ba kuidadu saúde iha rejiaun ne’e. 802789673_1045788801838900_3458056392286852850_n 798182132_1014799301617148_8626168785856878738_n 802811167_1441804378001733_1773918115375462409_n 803103741_1033286833011785_2077250694862380392_n 804365026_1602931361510232_5387353030920395002_n 806036025_28227252463580529_4763446595851896866_n 805784503_1550774986794830_5638492666845110491_n

Timor-Leste sai uma-na'in ba sorumutu ne'e husi  loron 7 to’o 10 fulan-setembru, ba dala uluk iha tinan 11, ho partisipasaun hosi Diretór-Jerál OMS, Tedros Adhanom Ghebreyesus, ne'ebé halo ninia vizita dahuluk ba nasaun ne’e, no mós Responsavel Interinu Eskritóriu Rejionál OMS ba Sudeste Aziátiku, Nilesh Buddha.

Ministra Saúde, Élia A. A. dos Reis Amaral, eleita nu’udar Prezidente Sesaun nian ba dala 79 no lidera serbisu Komité Rejionál, órgaun desizaun OMS nian ba Sudeste Aziátiku, ne’ebé halibur Estadu-Membru sanulu hosi rejiaun ne’e.

Iha sesaun enserramentu, Estadus-Membrus aprova rezolusaun no desizaun sira ne’ebé rezulta hosi diskusaun ne’ebé hala’o iha loron haat nia laran. Entre rezultadu prinsipál sira mak adota Deklarasaun Dili kona-ba Rekursus Umanus iha Área Saúde: Ekuidade iha Kuidadus Espesializadus, ne’ebé estabelese kompromisu hodi reforsa rekursus umanus iha saúde no hadi’a asesu ba kuidadu espesializadu sira, liuliu ba populasaun sira iha área rurál, remota no sira ne’ebé ladún hetan atendimentu.

Deklarasaun ne’e prevee medidas, hanesan melloramentu iha planeamentu, formasaun, distribuisaun no retensaun (kaer-metin) profisionál espesializadu sira, reforsu ba sistema referénsia no ekipa multidisiplinár sira, no mós utilizasaun ba solusaun saúde dijitál nian ne’ebé  luan liu, inklui telemedisina, telekonsulta no teknolojia sira seluk ne'ebé permite atu lori kuidadu espesializadu besik liu ba populasaun sira.

Durante Meza-Redonda Ministeriál ne’ebé dedika ba tema ida-ne’e, Ministra Saúde destaka progresus ne’ebé Timor-Leste alkansa ona iha dezenvolvimentu servisu espesializadu sira no mós dezafiu sira ne’ebé mak sei iha nafatin hodi asesu ba servisu sira-ne’e iha li’ur  hosi sentru sidade prinsipál sira.

 “Iha dékada rua ikus ne’e, Timor-Leste investe iha infraestrutura saúde  no haforsa kapasidade nasionál hodi  fornese servisu espesializadu sira. Ospitál sira nee neineik dezenvolve ona sira-nia kapasidade hodi fornese servisu ne’ebé uluk depende barak liu ba pesoál internasionál no apoiu esternu”, dehan Élia A. A. dos Reis Amaral.

Ministra ne’e hatutan tan katak "aumenta de'it númeru hosi médiku sira sei la garante asesu ekuitativu ida ba kuidadu espesializadu sira", no salienta katak prioridade Timor-Leste nian mak organiza sistema saúde atu nune'e ema sira ne'ebé presiza kuidadu hirak-ne'e bele simu iha tempu ne’ebé loloos no adekuadu.

Komité Rejionál mós aprova rezolusaun sira relasiona ho asesu ba ekipamentu médiku sira, meius diagnóstiku  no teknolojia apoiu;  reziliénsia hosi unidade saúde sira; seguransa pasiente no raan nian; finansiamentu sustentável ba saúde; reforsu medida sira atu hapara tuberkuloze; no mós aumentu konfiansa no adezaun (konkordánsia) ba vasinas, iha ámbitu  hosi esforsu sira atu halakon sarampu no rubéola.

Estadus-Membrus mós deside atu extende to’o tinan 2030 Planu Asaun Rejionál Integradu ba epatite viral (virus), HIV no infesaun transmisaun seksuál, no mós reforsa kooperasaun rejionál iha area saúde dijitál no intelijénsia artifisiál liuhosi estabelesimentu  Rede Kolaborativa Sudeste Aziátiku ba Saúde Dijitál no Intelijénsia Artifisiál.

Momentu prinsipál ida ba Timor-Leste durante sesaun ne’e hala’o iha loron 8 fulan-setembru, bainhira Ministra Saúde simu prémiu hosi Diretór-Jerál OMS hanesan Rekoñesimentu ida ba Rezultadu iha Área Saúde Públika, ne’ebé atribui ba eliminasaun trakoma nu’udar problema saúde públika iha nasaun ne’e.

OMS ofisialmente valida ona rezultadu ida-ne’e iha loron 3 fulan-setembru. Timor-Leste sai nu’udar nasaun dahaat iha Rejiaun Sudeste Aziátiku OMS no ba dala 33 iha mundu ne’ebé hetan validasaun ida-ne’e. Nu’udar nasaun ikus iha rejiaun ne’ebé trakoma koñesidu ka deskonfia hanesan problema saúde públika, Timor-Leste nia validasaun mós signifika katak moras ne’e para ona atu sai problema saúde públika iha Rejiaun Sudeste Aziátiku OMS nian tomak.

Iha loron hanesan, Estadu-Membru sira halo análize ba progresu sira ne'ebé alkansa ona iha área oioin saúde públika nian, inklui saúde materna, neonatal no infantíl, saúde mentál, moras hada'et no la hada'et, saúde adolexente, saúde oral, saúde matan, no mós eliminasaun sarampu no rubéola.

Durante sesaun tomak, diskusaun sira inklui mós kobertura saúde universál, kombate hasoru tuberkuloze, preparasaun ba emerjénsia saúde, malnutrisaun, imunizasaun, transformasaun dijitál sistema saúde nian, mudansa klimátika no saúde, no mós asesu ba servisu sira ho kualidade.

Durante atividade ne’e, Ministériu Saúde asina mós, iha loron 8 fulan-setembru, Memorandu Entendimentu ida ho Fundasaun Nasionál Misaun Lepra Timor-Leste hodi hametin kooperasaun iha prevensaun, detesaun lalais, tratamentu no kontrolu moras lepra nian no mós integra asaun hirak-ne’e iha Programa Saúde Integradu.

Iha programa ne’e mós inklui sesaun téknika no eventu paralelu sira, marxa saudavel ida iha Cristo Rei, enkontru bilaterál, no mós sesaun troka esperiénsia entre delegasaun sira. Iha loron 7 fulan-setembru, Governu organiza resepsaun ida iha Palásiu Nobre Lahane, iha ne’ebé Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, kondekora Diretór-Jerál OMS, Tedros Adhanom Ghebreyesus, no eis-Diretora Rejionál OMS ba Sudeste Aziátiku, Poonam Khetrapal Singh, ho Kolar Orden Timor-Leste.

Iha loron ikus sorumutu nian, Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, vizita sesaun plenária no kumprimenta xefe delegasaun sira hosi Estadus-Membrus, delegadus, no mós responsavel sira OMS nian.

Iha sesaun enserramentu, reprezentante Estadu-Membru sira agradese ba Timor-Leste ne’ebé sai uma-na’in no organiza enkontru ne’e. Vise-Ministru ba Operasionalizasaun Ospitais, Flávio Brandão Mendes de Araújo, ko’alia hodi Timor-Leste nia naran no agradese ba delegasaun no parseiru sira-nia partisipasaun.

Ministra Saúde, nu’udar Prezidente Sesaun Komité Rejionál nian ba dala 79, deklara sorumutu ne’e taka ona no agradese ba apoiu hosi instituisaun nasionál sira, OMS, Estadus-Membrus, parseiru dezenvolvimentu sira no entidades ne’ebé envolve iha organizasaun eventu ne’e.

Sesaun ba dala 79 remata ho adosaun ba desizaun sira ne’ebé sei orienta kooperasaun rejionál iha área saúde no mós implementasaun ba prioridade sira ne’ebé Estadu-Membru sira konkorda ona iha tinan hirak oin-mai.

 

   Ba leten