Timor-Leste halibur ministru sira hosi Nasaun Menus Dezenvolvidu sira atu define prioridade komún sira ba COP31

Ses. 04 setembru 2026, 08:41h
792158090_1252354243688687_6026905251902793421_n

Ohin, loron 3 fulan-setembru tinan 2026 Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór Asuntus Ekonómikus no Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Kalbuadi Lay, halo abertura ba Sorumutu Ministeriál hosi Grupu País Menus Dezenvolvidu sira (PMD), iha Ministériu Negósius Estranjeirus no Kooperasaun iha Dili, sorumutu ne'e ho objetivu atu define prioridade polítika sira no pozisaun komún grupu ne’e nian ba negosiasaun Konferénsia Partes hosi Konvensaun-Kuadru Nasoins Unidas nian kona-ba Mudansa Klimátika (COP31) ba da-31.  793090667_2286570055463757_6574415094727739723_n 794096119_1370557934733538_7003052406988453614_n 791274739_1715227823099682_3509732167367374560_n 792148809_1784276026100928_5590026278776966935_n 793212344_1058511310156651_4779011434200634721_n 785600109_1375101584812739_2369094917038572157_n 784251103_1375113354811562_3442614596738603163_n 795431690_28521989797490210_5434352134290123514_n

Reuniaun ministeriál ne’e halo parte iha enkontru estratéjiku Grupu PMD nian, ne’ebé hala’o iha Dili hosi loron 1 to’o loron 4 fulan-setembru no halibur reprezentantes hosi país 44 ne’ebé halo parte ba grupu ne’e, inklui ministrus no espesialistas, nune’e mós reprezentantes hosi organizasaun internasionál no parseiru dezenvolvimentu sira.

Timor-Leste kaer prezidénsia hosi Grupu PMD sira, liuhosi ninia Enviadu Espesiál ba Asuntus Klimátikus, Embaixadór Adão Soares Barbosa, no sai uma-na’in ba enkontru ida-ne’e hodi koordena pozisaun sira grupu ne’e nian antes COP31, ne’ebé marka ona ba fulan-novembru iha Antalya, Turkia.

Iha abertura segmentu ministeriál nian, Vise-Primeiru-Ministru Francisco Kalbuadi Lay destaka katak PMD sira, maski sira-nia kontribuisaun menus ba krize klimátika global, maka entre nasaun sira ne'ebé vulneravel liu ba nia impaktu sira.

Nia haktuir katak Timor-Leste mós hasoru efeitu sira hosi mudansa klimátika liuliu erozaun tasi-ibun, presaun kona-ba agrikultura no seguransa alimentár, fenómenu meteorolójiku estremu, no aumentu risku dezastre nian ho konsekuénsia ba komunidade, ekonomia, no dezenvolvimentu nasionál.

Vise-Primeiru-Ministru defende katak finansiamentu klimátiku destinadu ba PMD sira tenke adekuadu, previzivel, no asesivel, no mós kontribui ba reforsa instituisaun no kapasidade nasionál sira. Nia  mós salienta katak nesesidade atu fasilita transferénsia koñesimentu no teknolojia no mós  garante transparénsia boot liu iha utilizasaun ba  rekursus.

Reuniaun ministeriál ne'e hala’o hafoin loron rua sesaun téknika no estratéjika sira, iha ne’ebé diskute prioridade prinsipál sira PMD sira nian ba COP31, inklui finansiamentu klimátiku, adaptasaun, mitigasaun, tranzisaun ne'ebé justa, no mós lakon no estragu sira.

Partisipante sira mós analiza implementasaun Planus Nasionais Adaptasaun, teknolojia no nia transferénsia, transparénsia, artigu 6.º hosi Akordu Paris, agrikultura, kapasitasaun no relasaun entre jéneru no mudansa klimátika, nune’e mós tema sira ne'ebé relasiona ho komérsiu, saúde, oseanu, foho sira, no migrasaun.

Iha abertura ba servisus téknikus, Prezidente Grupu hosi PMD sira, Embaixadór Adão Soares Barbosa, defende definisaun hosi pozisaun negosiasaun ida ne’ebé “klaru no unifikadu” ba COP31 no mós identifikasaun kestaun sira ne’ebé ezije orientasaun polítika iha nivel ministeriál.

Tuir Embaixadór, PMD sira kontribui menus ba krize klimátika globál, maibé enfrenta  difikuldade ne’ebé  boot liu iha asesu ba rekursus ne'ebé presiza atu responde ba nia impaktu sira. Iha kontestu ida-ne'e, grupu ne'e iha intensaun atu hametin nia pozisaun kona-ba aumentu no kualidade finansiamentu klimátiku nian, simplifikasaun asesu ba fundu sira, garante previzibilidade rekursus, no mós apoiu tékniku no institusionál ba país sira ne'ebé vulneravel liu.

Grupu PMD sira mós hakarak atu aselera implementasaun Planus Nasionais Adaptasaun no promove medida mitigasaun sira ne'ebé kompativel  ho objetivu atu limita aumentu iha temperatura média globál ba grau 1,5 Celsius, nune’e mós garante  rekursus ne'ebé adekuadu, previzivel, no asesivel hodi responde ba lakon  e danu sira ne'ebé asosiadu ho mudansa klimátika.

Enkontru ne’e konta mós ho partisipasaun husi parseiru internasionál sira, inklui Programa Nasoins Unidas ba Dezenvolvimentu, Banku Mundiál, no Banku Aziátiku Dezenvolvimentu, ne’ebé aprezenta perspetiva sira kona-ba finansiamentu klimátiku, kapasidade institusionál, no mós transformasaun estratéjia nasionál sai programa no projetus konkretus.

Rezultadus hosi diskusaun téknika sira sei hetan apresiasaun iha nivel ministeriál, ho objetivu atu konsolida mensajen prinsipál  no prioridade  polítika sira hosi PMD sira no mós adota deklarasaun ministeriál ida ne'ebé sei sai matadalan ba partisipasaun hosi grupu ne’e iha negosiasaun klimátika  internasionál no COP31.

 

   Ba leten