Parlamentu Nasionál aprova rezolusaun rua ne’ebé hametin prosesu integrasaun Timor-Leste iha ASEAN
Iha loron 29 fulan-juñu tinan 2026, Parlamentu Nasionál aprova proposta Rezolusaun rua ne’ebé fó kontinuasaun ba prosesu integrasaun Timor-Leste nian iha Asosiasaun Nasoins Sudeste Aziátiku (ASEAN), hodi garante implementasaun ba direitu no obrigasaun sira ne’ebé mosu tanba Timor-Leste sai nu’udar Estadu-Membru da-11 organizasaun ne’e nian. Sesaun plenária ne’e marka prezensa husi Vise-Ministra ba Asuntus ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel, no Vise-Ministru ba Asuntus Parlamentares, Adérito Hugo da Costa, ne’ebé reprezenta Governu. 
Proposta rua ne'e hetan ona aprovasaun hosi Konsellu Ministrus, iha sorumutu loron 20 fulan-fevereiru no loron 3 fulan-juñu tinan 2026, no tuirmai haruka ba Parlamentu Nasionál.
Rezolusaun dahuluk aprova alterasaun ba Kuadru Kompromisus ne’ebé mai hamutuk ho Akordu ASEAN kona-ba Sirkulasaun Pesoas Singulares (Movement of Natural Persons – MNP). Alterasaun ne’e nu’udar rezultadu hosi adosaun modelu armonizadu ida ba Estadu-Membru ASEAN hotu-hotu no nu’udar reformatasaun téknika de’it, lahó modifikasaun ruma ba konteúdu ka ámbitu hosi kompromisus ne’ebé Timor-Leste asume.
Durante sesaun plenária, Vise-Ministra ba Asuntus ASEAN klarifika katak reformatasaun ba akordu ne’e akontese hafoin negosiasaun adezaun Timor-Leste nian konklui, hodi halo ratifikasaun foun ida nesesáriu atu garante dokumentu nia konformidade ho formatu komún ne’ebé ASEAN adota ona. Nia mós esplika katak Akordu kona-ba Sirkulasaun Pesoas Singulares aplika de'it ba mobilidade profisionál sira ne'ebé kualifikadu entre Estadus-Membrus ASEAN nian, no mós nafatin aplika plenamente lejizlasaun nasionál kona-ba imigrasaun no traballu.
Rezolusaun daruak ratifika Protokolu Cebu ne’ebé altera Karta ASEAN, ne’ebé adota iha Simeira ASEAN ba dala 48, ne’ebé hala’o iha fulan-maiu tinan 2026. Protokolu ne’e atualiza formalmente Karta organizasaun nian hodi reflete admisaun Timor-Leste hanesan Estadus-membrus ba dala 11, halo mós atualizasaun ba lista ofisiál Estadus-Membrus, bandeira no emblema ASEAN nian.
Vise-Ministra esplika katak alterasaun ida-ne’e importante tanba Karta ASEAN kontinua temi de’it Estadus-Membrus sanulu. Ratifikasaun ne’e sei permite hodi konklui atualizasaun hosi kuadru jurídiku organizasaun nian, ne’ebé prevee ona aprovasaun formál hosi Xefe Estadu no Xefe Governu sira iha Simeira ASEAN tuirmai, ne'ebé sei hala'o iha Manila, hosi loron 11 to'o 13 fulan-novembru tinan 2026.
Timor-Leste ofisialmente adere ba ASEAN iha loron 26 fulan-outubru tinan 2025. Hahú husi ne’ebá, Governu promove medidas lejizlativas, institusionais no téknikas ne’ebé nesesáriu atu garante integrasaun nasionál plena iha mekanizmu organizasaun nian.
Aprovasaun ba rezolusaun rua ne’e hanesan pasu ida tan iha prosesu ne’e, atu nune’e bele garante katak kuadru jurídiku ASEAN reflete ninia kompozisaun husi Estadus-membrus sanulu-resin-ida no mós apoia implementasaun plena direitu no obrigasaun sira Timor-Leste nian nu’udar membru husi organizasaun ne’e.
