Timor-Leste partisipa iha sorumutu sira iha ámbitu Komunidade Ekonómika ASEAN nian

Ses. 08 maiu 2026, 11:59h
690829200_122290372370024857_545931589514964314_n

Iha loron 06 no 7 fulan- maiu tinan 2026, Timor-Leste partisipa iha sorumutu tolu iha ámbitu Komunidade Ekonómika ASEAN (AEC) nian, ne’ebé hala’o iha Cebu, Filipinas, ne’ebé  halo parte iha  Simeira ASEAN ba dala 48. Delegasaun nasionál ne’e partisipa iha Sorumutu Preparatóriu Altu Responsavel Ekonomia  (Prep-SEOM), iha Sorumutu Konjunta Ministrus Negósius Estranjeirus no Ekonomia ASEAN ( AMM-AEM Joint Meeting) nian, no mós Sorumutu Konsellu Komunidade Ekonómika ASEAN (AEC Council Meeting) nian ba dala 27.

Iha loron 6 fulan-maiu, iha Prep-SEOM, Vise-Ministru Komérsiu no Indústria, Augusto Júnior Trindade, nu’udar reprezentante nasionál iha Sorumutu Altu Responsavel Ekonomia  (SEOM), nia partisipa ho ninia omólogu sira ASEAN nian iha análize ba ajenda no asuntu sira ne’ebé diskute hela iha sorumutu  ministeriál sira. Entre tema sira ne’ebé diskute mak impaktus hosi situasaun iha Médiu Oriente, prioridades ekonómika hosi Prezidénsia Filipinas nian ba ASEAN iha tinan 2026, prosesu integrasaun pós-adezaun Timor-Leste nian, progresu hosi Akordu-Kuadru Ekonomia Dijitál ASEAN (DEFA) no preparasaun ba sorumutu  konjuntu  SOM-SEOM no AMM-AEM nian.

Durante Sorumutu  AMM-AEM ne’e,  iha loron 7 fulan-maiu,  Ministru Negósius Estranjeirus no Kooperasaun, Bendito dos Santos Freitas, no Vise-Ministru Komérsiu no Indústria troka hanoin sira ho reprezentante sira husi Estadu-Membrus organizasaun ne’e nian kona-ba dezenvolvimentu rejionál no internasionál, inklui situasaun iha Médiu Oriente no ninia impaktu sira iha estabilidade rejionál, seguransa enerjétika, kadeia fornesimentu  no ekonomia globál.

Iha ninia diskursu, Ministru Benedito dos Santos Freitas hateten importánsia atu hametin reziliénsia koletiva ASEAN nian liuhosi koordenasaun rejionál ne’ebé boot liután, konektividade enerjétika, hametin kadeia fornesimentu no mós koerénsia institusionál entre pilár tolu ASEAN nian. Ministru ne’e mós subliña kona-ba nesesidade atu prezerva rota marítima sira ne’ebé nakloke, liberdade ba navegasaun, no orden internasionál ida ne’ebé bazeia ba regras hanesan dalan ida atu apoia pás rejionál, konfiansa ekonómika no dezenvolvimentu sustentável.

Timor-Leste mós afirma fali ninia kompromisu ba inisiativa rejionál sira ho objetivu atu hametin seguransa enerjétika no alimentár, inklui dezenvolvimentu enerjia renovável, infraestrutura reziliente, no mós mekanizmu preparasaun emerjénsia iha nivel rejionál.

Iha loron ne’ebé hanesan, Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór Asuntus Ekonómikus no Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Kalbuadi Lay, partisipa iha Sorumutu Konsellu Komunidade Ekonómika ASEAN (AEC Council Meeting) nian ba dala 27, ne’ebé akompaña husi Vise-Ministru Augusto Júnior Trindade.

Ida-ne'e maka Timor-Leste nia partisipasaun dahuluk iha sorumutu Konsellu  AEC nian nu'udar Estadus-Membru  plenu direitu ASEAN nian, hafoin nia adezaun ofisiál ba organizasaun ne’e iha fulan-outubru tinan 2025.

Iha ninia diskursu, Francisco Kalbuadi Lay ko’alia kona-ba  dezafiu ekonómiku globál daudaun ne’e, inklui tensaun jeopolítika, impaktu sira ne'ebé sei eziste husi pandemia, interrupsaun sira iha kadeia fornesimentu nian, no efeitus husi mudansa klimátika.

Vise-Primeiru-Ministru afirma fali Timor-Leste nia kompromisu ba orden ekonómiku rejionál ida ne’ebé nakloke, transparente no bazeia ba regra sira, no mós identifika área prioridade haat hodi hametin reziliénsia rejionál: seguransa enerjétika no diversifikasaun fonte enerjia sira; seguransa alimentár  no kadeia fornesimentu ne'ebé reziliente; hakle’an  integrasaun ekonómika no transformasaun dijitál; no dezenvolvimentu sustentável ho reforsu kooperasaun no fahe informasaun.

Iha área enerjia nian, Timor-Leste hato’o nia intensaun atu progresivamente aliña  nasaun ne’e ho instrumentu enerjétiku prinsipál sira ASEAN nian, inklui adezaun posivel ba Akordu Seguransa Petrolífera ASEAN no partisipasaun iha inisiativa interkonetividade enerjétika rejionál.

Vise-Primeiru-Ministru destaka mós importánsia atu fó apoiu ba empreza  mikro, ki’ik no média sira, haforsa kapasidade dijitál no promove kreximentu ekonómiku ida ne’ebé inkluzivu no reziliente liután iha rejiaun laran tomak.

Sorumutu sira ne’e  hetan partisipasaun hosi Sekretáriu-Jerál ASEAN, Kao Kim Hourn, no reprezentante sira hosi Estadus-Membrus organizasaun ne’e nian.

   Ba leten