Governu Timor-Leste

Iha loron 16 fulan-abríl tinan 2026, iha Palásiu Governu, Dili, Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão hasoru malu, ho Enviada Espesiál Austrália ba Projetu Greater Sunrise, Katrina Cooper, iha ámbitu vizita traballu ne’e ho objetivu atu akompaña no aprofunda diskusaun bilaterál kona-ba dezenvolvimentu projetu ne’e. 

Durante sorumutu ne’e, enviada australiana, ne’ebé akompaña hosi Embaixadora Austrália ba Timor-Leste, Caitlin Wilson, no Primeiru-Ministru, akompaña hosi Ministru Petróleu no Rekursus Minerais, Francisco da Costa Monteiro, halo pontu situasaun kona-ba negosiasaun ne’ebé la’o hela, daudaun ne’e iha faze avansada, ho foku ba finalizasaun dokumentu prinsipál tolu: Kontratu Partilla Produsaun, Rejime Fiskál, no Kódigu Mineiru Petróleu, ne’ebé ida ikus ne’e konklui ona.

Hafoin sorumutu, Ministru Petróleu no Rekursus Minerais hateten katak enkontru ho reprezentante espesiál Governu Austrália nian ba Greater Sunrise ho objetivu atu relata kona-ba progresu sira ne’ebé alkansa ona, no mós fahe hanoin kona-ba oinsá atu hametin kooperasaun entre governu rua hodi dezenvolve projetu ne’e. Nia hatutan tan katak, diskusaun sira ne'e la'o ho forma konstrutiva no foka liu ba finalizasaun instrumentu sira ne'ebé nesesáriu hodi lori projetu ne’e ba oin.

Katrina Cooper hatudu satisfasaun hosi parte Austrália kona-ba progresu sira ne'ebé iha, hodi destaka katak ekipa negosiasaun hosi nasaun rua ne’e konsege finaliza ona dokumentu prinsipál sira, ida mak, Kódigu Mineiru Petróleu, ne'ebé permite hodi kontinua negosiasaun sira relasiona ho Kontratu Partilla Produsaun no Rejime Fiskál.

Iha ámbitu hosi nia dezlokasaun ba Timor-Leste, enviada espesiál hasoru malu mós ho Ministru Petróleu no Rekursus Minerais no mós ho Prezidente Autoridade Nasionál Petróleu, Gualdino do Carmo da Silva, iha ámbitu hosi reuniaun téknika sira ne’ebé hala’o durante vizita ne’e.

Hafoin nia vizita ba Timor-Leste, iha loron hanesan, Katrina Cooper hasoru malu, iha Darwin, ho Ministru Prezidénsia Konsellu Ministrus, Agio Pereira, interlokutór Timor-Leste nian iha diskusaun kona-ba Greater Sunrise, hodi kontinua diálogu bilaterál.

Ekipa sira hosi Timor-Leste no Austrália kontinua hala'o negosiasaun intensiva, inklui sesaun virtuál no preparasaun ba ronda prezensiál foun sira ne'ebé marka ona ba fulan-juñu iha Dili no Canberra, ho objetivu atu konklui instrumentu legál no kontratuál sira seluk ne'ebé nesesáriu ba dezenvolvimentu projetu ne’e.

Kampu gás Greater Sunrise lokaliza maizumenus kilómetru 140 ba súl hosi tasi-ibun Timor-Leste nian. Konsórsiu dezenvolvimentu projetu ne’e inklui TIMOR GAP, Woodside, no Osaka Gas Australia. Estudu konsetuál independente ida ne’ebé hala’o iha tinan 2024 konfirma ona viabilidade hosi opsaun dezenvolvimentu projetu nian iha Timor-Leste no mós ninia kontribuisaun potensiál ba ekonomia nasionál.

Dezenvolvimentu Greater Sunrise, inklui dada kadoras ba kosta súl, nu’udar parte hosi prioridade nasionál ne’ebé Governu IX estabelese ba kreximentu no dezenvolvimentu ekonómiku.