Primeiru-Ministru konklui faze daruak husi vizitas traballu ba munisípius iha ámbitu hosi preparasaun ba podér lokál
Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hala’o vizita servisu hosi loron 7 to’o 12 fulan-marsu tinan 2026 ba munisípiu sira hanesan Manufahi, Ainaro, Kovalima no Bobonaru, ho objetivu atu akompaña iha terrenu funsionamentu servisu munisipál sira nian no analiza rezultadus hosi Avaliasaun Kondisoins Mínimas ba kriasaun autarkia munisipál, iha ámbitu prosesu desentralizasaun administrativa no preparasaun ba implementasaun podér lokál.

Viajen sira-ne’e hanesan kontinuasaun ba faze dahuluk hosi vizita servisu nian ba munisípiu sira, ne’ebé hala’o ona iha loron 24 to’o 27 fulan-fevereiru tinan 2026, ne’ebé inklui vizita ba Likisá, Ermera, Aileu, no Manatutu. Faze datoluk prevee ona atu hala’o iha loron 15 to’o 18 fulan-marsu, ho viajen ba munisípiu sira hanesan Lautein, Baucau, no Vikeke.
Durante vizita sira-ne’e, Primeiru-Ministru hasoru malu ho autoridade munisipál, administradór postu administrativu, autoridade lokál, dirijente servisu públiku sira, no reprezentante sira hosi komunidade. Enkontru sira ne’e inklui mós sesaun diálogu hodi aprezenta rezultadus hosi Avaliasaun Kondisauns Mínimas no identifika prioridade sira iha ámbitu preparasaun ba implementasaun podér lokál.
Durante vizita sira ne’e, hala’o mós vizita ba infraestruturas no inisiativas iha área hanesan administrasaun lokál, edukasaun, saúde, agrikultura no dezenvolvimentu lokál, inklui projetu sira iha ámbitu Planeamentu Dezenvolvimentu Integradu Munisipál (PDIM) no Programa Nasionál Dezenvolvimentu Suku (PNDS).
Iha munisípiu Manufahi, Primeiru-Ministru partisipa iha serimónia lansamentu ba reabilitasaun estrada entre Betanu, iha munisípiu ida-ne’e, no Natarbora, iha munisípiu Manatutu, nune’e mós projetu hadi’a sistema abastesimentu bee-moos iha Same. Durante serimónia, nia subliña importánsia hosi intervensaun sira-ne’e ba hadi’a kondisaun moris komunidade sira-nian, hodi afirma katak “bee-moos ne’e esensiál ba populasaun nia moris. Governu iha responsabilidade atu garante asesu ida-ne’e no hadi’a kondisaun saúde komunidade sira-nian”. Iha okaziaun hanesan, nia mós hateten katak “selebra independénsia la’ós hanoin hikas de’it istória. Avalia mós saida mak ita halo ona hodi hatán ba mehi hosi povu ida ne’ebé luta atu moris di’ak liután”. Nia mós halo vizita ida ba kolan-ikan ida iha suku Letefoho no akompaña implementasaun programa merenda eskolár iha eskola katólika Colégio São Miguel Arcanjo. Iha vizita ne’e mós halo diálogu ho autoridade munisipál sira no reprezentantes hosi komunidade kona-ba preparasaun ba desentralizasaun administrativa.
Iha munisípiu Ainaro, Primeiru-Ministru partisipa iha sesaun traballu ida ho autoridade munisípiu sira ne’ebé ho objetivu atu analiza rezultadus Avaliasaun Kondisoins Mínimas no prepara ba implementasaun podér lokál. Durante sorumutu ne’e, nia subliña katak "atu simu podér lokál presiza preparasaun, koordenasaun, no serbisu hamutuk entre autoridade sira hotu". Xefe Governu mós observa implementasaun programa merenda eskolár iha Eskola Bázika Sentrál Venâncio Ferraz, vizita eskola sira ne’ebé presiza reabilitasaun, no partisipa iha distribuisaun ekipamentus agríkolas ba agrikultór lokál sira. Programa ne’e inklui mós vizitas ba inisiativas komunitárias no infraestruturas saúde no relijiozas iha postu administrativu Maubisi.
Iha Kovalima, Primeiru-Ministru hasoru malu ho autoridades munisípais no reprezentantes komunidade nian hodi analiza munisípiu nia preparasaun ba implementasaun podér lokál. Durante sorumutu ne’e, nia destaka katak "desentralizasaun podér lokál sei hetan susesu de'it bainhira livre hosi favoritizmu, nepotizmu, ka interese partidáriu sira". Iha vizita ne’e mós halo observasaun ba infraestruturas irrigasaun iha postu administrativu Zumalai, vizita ba eskola sira ne’ebé presiza hadi’a no análize ba kondisaun estrada ne’ebé liga Bobonaru ba Zumalai, nune’e mós hala’o sorumutu ho reprezentantes hosi komunidade kona-ba nesesidades infraestruturas lokais.
Iha munisípiu Bobonaru, Primeiru-Ministru partisipa iha sesaun diálogu ida ho autoridade munisípiu sira no reprezentantes sosiedade sivíl ne’ebé ho objetivu atu prepara podér lokál. Durante sorumutu ne’e, nia husu kooperasaun entre instituisoins no komunidade lokál sira, hodi dehan katak “iha podér lokál labele iha divizaun partidária. Buat ne’ebé tenke eziste mak unidade hodi serbí povu no dezenvolve munisípiu”. Xefe Governu mós observa kondisaun ponte Mota Ain ne’ebé liga fronteira terrestre entre Timor-Leste no Indonézia, no orienta ministerius kompetentes atu konsidera medidas ba reabilitasaun infraestrutura. Programa ne’e inklui mós inaugurasaun ba Balkaun Úniku Maliana nian, ne’ebé dezeña atu fasilita sidadaun sira-nia asesu ba servisus públikus hanesan emisaun billete identidade, pasaporte, no sertifikadu rejistu kriminál.
Vizita sira-ne’e halo parte iha prosesu akompañamentu diretu Governu nian ba estruturas munisípais no ho objetivu atu avalia nivel preparasaun institusionál no administrativa ba implementasaun podér lokál ne’ebé prevee ona ba tinan 2027, hanesan estabelese ona iha Lei n.º 3/2016 kona-ba Podér Lokál no Desentralizasaun Administrativa.
Durante viajen sira-ne’e, Primeiru-Ministru hetan akompañamentu hosi membrus Governu balun, inklui Ministru Administrasaun Estatál, Tomás do Rosário Cabral, Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, Gastão Francisco de Sousa, no Ministru Obras Públikas, Samuel Marçal, nune’e mós responsaveis governamentais seluk no tékniku sira hosi instituisoins relevantes, ne’ebé partisipa iha enkontru servisu nian no mós iha vizitas ba projetus no infraestrutura sira iha munisípiu oin-oin.






































