Primeiru-Ministru konklui faze daruak husi vizitas traballu ba munisípius iha ámbitu hosi preparasaun ba podér lokál

Ses. 13 marsu 2026, 11:30h
651141570_804538462702484_6877152826640980345_n

Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hala’o vizita servisu hosi loron 7 to’o 12 fulan-marsu tinan 2026 ba munisípiu sira hanesan Manufahi, Ainaro, Kovalima no Bobonaru, ho objetivu atu akompaña iha terrenu funsionamentu servisu munisipál sira nian no analiza rezultadus hosi Avaliasaun Kondisoins Mínimas ba kriasaun autarkia munisipál, iha ámbitu prosesu desentralizasaun administrativa no preparasaun ba implementasaun podér lokál. 649833585_803874079435589_3914244825290429157_n 648525538_803874032768927_7175322330317966983_n 649252939_803748906114773_8757662197350037537_n 649195766_803748939448103_9029416325260952939_n 646776962_803369572819373_3621727053812860394_n 647168594_803344569488540_1032018634347422145_n 648684284_803292906160373_2067472507673649101_n 649247364_803324382823892_714713386046873094_n 649044101_802559062900424_1850803485800322056_n 648271160_802533509569646_8262549338114796083_n 647056314_802424542913876_3865584669332159278_n 649161822_802425712913759_2908750624308410722_n 647134847_802420669580930_861900803271395789_n 648868937_802428769580120_8126978386234332893_n 646848432_802421359580861_652559446331293597_n 646939225_801877069635290_1049598507729286361_n 646836172_801689926320671_2828804531592300588_n 650356734_805581309264866_3639835764473552860_n 648851222_805552562601074_4245937229188910386_n 651141570_804538462702484_6877152826640980345_n 649039590_804109322745398_3608279894692334118_n 648660635_804026456087018_2448193678052404906_n

Viajen sira-ne’e hanesan kontinuasaun ba faze dahuluk hosi vizita servisu nian ba munisípiu sira, ne’ebé hala’o ona iha loron 24 to’o 27 fulan-fevereiru tinan 2026, ne’ebé inklui vizita ba Likisá, Ermera, Aileu, no Manatutu.  Faze datoluk prevee ona atu hala’o iha loron 15 to’o 18 fulan-marsu, ho viajen ba munisípiu sira hanesan Lautein, Baucau, no Vikeke.

Durante vizita sira-ne’e, Primeiru-Ministru hasoru malu ho autoridade munisipál, administradór postu administrativu, autoridade lokál, dirijente servisu públiku sira, no reprezentante sira hosi komunidade. Enkontru sira ne’e inklui mós sesaun diálogu hodi aprezenta rezultadus hosi Avaliasaun Kondisauns Mínimas no identifika prioridade sira iha ámbitu preparasaun ba implementasaun podér lokál.

Durante vizita sira ne’e, hala’o mós vizita ba infraestruturas no inisiativas iha área hanesan administrasaun lokál, edukasaun, saúde, agrikultura no dezenvolvimentu lokál, inklui projetu sira iha ámbitu Planeamentu Dezenvolvimentu Integradu Munisipál (PDIM) no Programa Nasionál Dezenvolvimentu Suku (PNDS).

Iha munisípiu Manufahi, Primeiru-Ministru partisipa iha serimónia lansamentu ba reabilitasaun estrada entre Betanu, iha munisípiu ida-ne’e, no Natarbora, iha munisípiu Manatutu, nune’e mós projetu hadi’a sistema abastesimentu bee-moos iha Same. Durante serimónia, nia subliña importánsia hosi intervensaun sira-ne’e ba hadi’a kondisaun moris komunidade sira-nian, hodi afirma katak “bee-moos ne’e esensiál ba populasaun nia moris. Governu iha responsabilidade atu garante asesu ida-ne’e no hadi’a kondisaun saúde komunidade sira-nian”. Iha okaziaun hanesan, nia mós hateten katak “selebra independénsia la’ós hanoin hikas de’it istória. Avalia mós saida mak ita halo ona hodi hatán ba mehi hosi povu ida ne’ebé luta atu moris di’ak liután”. Nia mós halo vizita ida ba kolan-ikan ida iha suku Letefoho no akompaña implementasaun programa merenda eskolár iha eskola katólika Colégio São Miguel Arcanjo. Iha vizita ne’e mós halo diálogu ho autoridade munisipál sira no reprezentantes hosi komunidade kona-ba preparasaun ba desentralizasaun administrativa.

Iha munisípiu Ainaro, Primeiru-Ministru partisipa iha sesaun traballu ida ho autoridade munisípiu sira ne’ebé ho objetivu atu analiza rezultadus Avaliasaun Kondisoins Mínimas no prepara ba implementasaun podér lokál. Durante sorumutu ne’e, nia subliña katak "atu simu podér lokál presiza preparasaun, koordenasaun, no serbisu hamutuk entre autoridade sira hotu". Xefe Governu mós observa implementasaun programa merenda eskolár iha Eskola Bázika  Sentrál Venâncio Ferraz, vizita eskola sira ne’ebé presiza reabilitasaun, no partisipa iha distribuisaun ekipamentus agríkolas ba agrikultór lokál sira. Programa ne’e inklui mós vizitas ba inisiativas komunitárias no infraestruturas saúde no relijiozas iha postu administrativu Maubisi.

Iha Kovalima, Primeiru-Ministru hasoru malu ho autoridades munisípais no reprezentantes komunidade nian hodi analiza munisípiu nia preparasaun ba implementasaun podér lokál. Durante sorumutu ne’e, nia destaka katak "desentralizasaun podér lokál sei hetan susesu de'it bainhira livre hosi favoritizmu, nepotizmu, ka interese partidáriu sira". Iha vizita ne’e mós halo observasaun ba infraestruturas irrigasaun iha postu administrativu Zumalai, vizita ba eskola sira ne’ebé presiza hadi’a no análize ba kondisaun estrada ne’ebé liga Bobonaru ba Zumalai, nune’e mós hala’o sorumutu ho reprezentantes hosi komunidade  kona-ba nesesidades infraestruturas lokais.

Iha munisípiu Bobonaru, Primeiru-Ministru partisipa iha sesaun diálogu ida ho autoridade munisípiu sira no reprezentantes sosiedade sivíl ne’ebé ho objetivu atu prepara podér lokál. Durante sorumutu ne’e, nia husu kooperasaun entre instituisoins no komunidade lokál sira, hodi dehan katak “iha podér lokál labele iha divizaun partidária. Buat ne’ebé tenke eziste mak unidade hodi serbí povu no dezenvolve munisípiu”. Xefe Governu mós observa kondisaun ponte Mota Ain ne’ebé liga fronteira terrestre entre Timor-Leste no Indonézia, no orienta ministerius kompetentes atu konsidera medidas ba reabilitasaun infraestrutura. Programa ne’e inklui mós inaugurasaun ba Balkaun Úniku Maliana nian, ne’ebé dezeña atu fasilita sidadaun sira-nia asesu ba servisus públikus hanesan emisaun billete identidade, pasaporte, no sertifikadu rejistu kriminál.

Vizita sira-ne’e halo parte iha prosesu akompañamentu diretu Governu nian ba estruturas munisípais no ho objetivu atu avalia nivel preparasaun institusionál no administrativa ba implementasaun podér lokál ne’ebé prevee ona ba tinan 2027, hanesan estabelese ona iha Lei n.º 3/2016 kona-ba Podér Lokál no Desentralizasaun Administrativa.

Durante viajen sira-ne’e, Primeiru-Ministru hetan akompañamentu hosi membrus Governu balun, inklui Ministru Administrasaun Estatál, Tomás do Rosário Cabral, Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, Gastão Francisco de Sousa, no Ministru Obras Públikas, Samuel Marçal, nune’e mós responsaveis governamentais seluk  no tékniku sira hosi instituisoins relevantes, ne’ebé partisipa iha enkontru servisu nian no mós iha vizitas ba projetus  no infraestrutura sira iha munisípiu oin-oin.

   Ba leten